8LC zaterdag 12 oktober 2013 - sneonsnein@lc.nlLC zaterdag 12 oktober 2013 - sneonsnein@lc.nl

Blij met Poetin

Onlangs kondigde president Poetin aan een vierde termijn te ambiëren, waardoor hij tot 2024 aan de macht zou blijven. De zegen van deze baboejska’s heeft hij. Zij groeiden op in de Sovjet-Unie en de roerige jaren negentig. Nu is er eindelijk stabiliteit.

Vier oude vrouwen op een bankje in een speeltuin — Maria, Jevgenija, Valentina en Natalja op een bankje in de speeltuin in hun buitenwijk van Sint-Petersburg.

‘Wij wisten vroeger niet eens dat homoseksualiteit bestond’

tekst en foto Wabke Waaijer

In een speeltuin tussen wat troosteloze sovjet-flats in een buitenwijk van Sint-Petersburg zitten iedere dag een clubje oude vrouwen. De gemiddelde leeftijd waarop mannen in Rusland sterven schrikbarend laag ligt (gemiddeld 64 jaar), wordt door deze vrouwen bevestigd. Allen zijn weduwe, alleen Natalja’s echtgenoot van 75 leeft nog, zijn drie broers heeft hij al begraven.

De dames moeten rondkomen van een mager pensioen in een stad waar de voedselprijzen voor Russische begrippen hoog zijn. Desalniettemin zijn ze het erover eens dat Poetin niets te verwijten valt. „Ook Poetin begrijpt niet waar al dat geld dat wij aan vaste lasten betalen naartoe gaat. Hij staat er alleen voor, reist de hele wereld af en kan niet overal tegelijk zijn. Dankzij hem hoeft Rusland tenminste niet langer op zijn knieën voor het Westen. Als we eerder zo iemand als Poetin hadden gehad, was de Sovjet-Unie nooit uiteengevallen.”

Corruptie kom je volgens de dames overal tegen, „maar niet zo erg als in Rusland”. Het probleem ligt volgens de dames wederom niet bij Poetin, maar wel aan de top. „Het zijn anderen die hun zakken vullen, niet Poetin.” Tegenstanders van Poetin wijzen er echter maar al te graag op dat Poetin zichzelf al jarenlang verrijkt - en wellicht tot de rijkste mensen ter wereld behoort - via ondoorzichtige eigendomsconstructies in olie- en gasbedrijven.

Onder Poetin vinden de dames hun bestaan echter aangenaam. „Onder Medvedev niet, nee, nee, breek me de bek niet open!” Op de vraag waarom Medvedev hen niet beviel, willen ze niet eens antwoord geven. Dit is illustratief voor hoe er over de periode Medvedev in Rusland gedacht wordt. Medvedev werd nooit serieus genomen. Uiteindelijk was het toch Poetin die het voor het zeggen had.

Morele teloorgang

Eigenlijk willen de dames zich niet om de politiek bekommeren. „Politiek is een smerige zaak.” Wel maken ze zich druk om de moderne jeugd. „Wij begrijpen hen niet, en zij ons niet. Zij verwend en willen slechts werken voor heel veel geld. Alles wat slecht is, komt volgens de dames uit Amerika overgewaaid. Daarom zijn ze ook allemaal voorstander van Poetins nieuwste stokpaardje, de wet die propaganda voor homoseksualiteit verbiedt. „Wij wisten vroeger niet eens dat homoseksualiteit bestond.”

De dames zijn het er allemaal over eens dat zij het veel beter hebben dan hun ouders en grootouders die werden geboren in tsaristisch Rusland en oud werden in de Sovjet-Unie. Desalniettemin denkt Natalja met nostalgie terug aan het leven van haar ouders op de collectieve boerderij. „Op onze kolchoz had je alles, een eigen moestuin, eigen vee, zonnebloemen, papaver, kippen, eenden, ganzen...”

Stabiliteit

Deze vrouwen behoren tot een generatie die de ene na de andere historische omwenteling heeft meegemaakt. „De jaren zestig en zeventig waren de beste, eigenlijk tot het einde van Brezjnev in 1982. Er was stabiliteit.” De dames vertellen hoe blij ze waren toen ze in 1947, na de Tweede Wereldoorlog, niet langer voedsel op de bon kregen. „Maar in de jaren tachtig, onder Gorbatsjov, keerden de bonnen weer terug.” Er was een tekort aan allerlei producten zoals worst, suiker, alcohol, boter en waspoeder.

Met het einde van de Sovjet-Unie brak opnieuw een moeilijke tijd aan. Na de val van het IJzeren Gordijn stegen de prijzen gigantisch. De generatie die oorlog, honger, schaarste en hyperinflatie heeft meegemaakt, geniet van de stabiliteit onder Vladimir Poetin. Deze baboejska’s hebben altijd achter Poetin gestaan en zullen hem blijven steunen, ondanks hun magere - maar onder Poetin gestaag stijgende -pensioenen.

Maria (82 jaar)

‘Alles gezien; oorlog, honger, kou’
Pensioen: €470

Maria woont al meer dan tachtig jaar in Sint-Petersburg. Ze was een half jaar toen zij en haar ouders in 1932 naar Sint-Petersburg kwamen. „Sindsdien ben ik er nooit meer weggegaan. Ik heb alles meegemaakt, oorlog, honger, kou...” Omdat Maria de blokkade van Leningrad (1941-1944) overleefde, ontvangt zij net als alle andere blokkadniki veel meer pensioen dan haar buurvrouwen die niet tijdens de blokkade in Leningrad woonden. Zij was 37 jaar lang verantwoordelijk voor de controle van schoenen in een schoenenfabriek. Nu is zij heel tevreden met haar oude dag. „Ik heb een goed pensioen. In de winkels kan je alles krijgen. Meer heb ik toch niet nodig?” Ze heeft twee kinderen en kleinkinderen. Eén van de andere dames roept uit: „Haar werkende bestaan duurt nog steeds voort. Nu heeft ze haar handen vol aan haar kleinkinderen.” Maar Maria antwoordt schertsend: „Ik help af en toe met de kleinkinderen maar ik baar zelf geen kinderen meer. En babysitten doe ik ook niet meer!” De andere vrouwen schateren het uit. Maria past niet op haar kleinkinderen omdat zij ver weg wonen. Het is in Rusland heel vanzelfsprekend dat kinderen worden opgevoed door hun oma. Ook Maria’s kinderen zijn door haar moeder opgevoed. „Natuurlijk, mijn moeder zorgde voor hen, ik moest immers werken.”

Jevgenija (74 jaar)

‘De jeugd van tegenwoordig is passief’
Pensioen: €230

Jevgenija werd geboren in Saratov, een stad aan de Wolga in het zuiden van Rusland. Na haar scheiding heeft ze opnieuw een bestaan opgebouwd in een provinciestad 150 kilometer ten zuiden van Sint-Petersburg. „Na een jaar schoongemaakt te hebben, kreeg ik werk als stukadoor.” Omdat het werk fysiek erg zwaar was, is Jevgenija op latere leeftijd schilder geworden. Ze kijkt naar de moeders die met hun kinderen in de speeltuin spelen.

„Daar hadden wij vroeger geen tijd voor. We werkten van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Jongeren van tegenwoordig zijn passief omdat ze niet meer gedwongen worden om te werken.” Van haar magere pensioen kan Jevgenija zich alleen het hoogstnodige veroorloven. „Gelukkig stoppen mijn kinderen me zo nu en dan wat toe.” Hoewel Jevgenija geniet van de stabiliteit onder Poetin, zijn er ook dingen waar zij minder tevreden over is. Maandelijks moet iedereen gas, water, licht en andere servicekosten betalen. „Die bedragen worden steeds hoger, maar veel geld verdwijnt in de zakken van corrupte ambtenaren.”

Valentina (76 jaar)

‘We leven sobertjes, maar er zijn er die het slechter hebben’
Pensioen: €315

Valentina is opgegroeid op het platteland. Haar vader is in de oorlog omgekomen toen ze drie jaar was. In 1953 kwam ze als zestienjarige naar Sint-Petersburg (dat toen nog Leningrad heette) om daar de vakschool te volgen. Ook haar broer en zus hebben het platteland ingeruild voor een leven in de grote stad. Valentina komt uit een boerenfamilie met vijf kinderen. „Iedereen is inmiddels overleden. Ik ben alleen overgebleven.” Valentina’s man is ook dood. Nu woont ze samen met haar zoon van 47 in een tweekamerappartement.

Tot aan haar pensioen werkte Valentina in een fabriek. Omdat zij werkte met chemische stoffen mocht zij al op haar vijftigste met pensioen. Om haar magere toelage te compenseren heeft Valentina na haar pensioen nog tien jaar als schoonmaakster gewerkt in een studentenhuis voor buitenlanders. Ondanks alles is Valentina tevreden met haar oude dag. „De pensioenen zijn wat aan de lage kant, we leven sobertjes, maar er zijn er die het slechter hebben.” Het officiële vastgestelde minimumloon voor Sint-Petersburg is €189 en dat is inderdaad minder dan wat Valentina maandelijks krijgt.

Natalja (75 jaar)

‘Het enige dat ik Poetin verwijt, is dat hij bij zijn vrouw wegging’
Pensioen: €240

De bloemetjesjurk en het blauwe colbertje dat Natalja (75) aanhaalt, kocht ze in 1974, toen ze nog als econoom op een militaire fabriek werkte. De kleding ziet er nog goed uit omdat Natalja na het overlijden van haar enige zoon haar mooie kleren tien jaar lang niet meer wilde dragen. Haar zoon overleed in 1999 ten gevolge van een beroerte. Volgens Natalja is de financiële crisis van 1998 hier debet aan geweest. „Ze wilden hem zijn baan afnemen en hierdoor raakte hij in de stress.”

Hoewel Natalja klaagt over de gratis medicijnen die haar beloofd zijn als onderdeel van haar pensioen, maar die nooit te krijgen zijn, neemt ze Poetin niets kwalijk. „Het enige dat ik Poetin verwijt, is dat hij bij zijn vrouw wegging.” Natalja kijkt naar haar magere man die er nu ook bij komt staan. „Hij heeft me naar Sint-Petersburg gehaald.” Natalja is namelijk geboren in Kirgizië. Haar voorouders behoorden tot de duizenden boeren uit Centraal-Rusland die begin twintigste eeuw overgeplaatst werden naar Centraal-Azië. De gedwongen volksverhuizing was een onderdeel van de landbouwhervormingen die uitgevoerd werden onder het bewind van tsaar Nicolaas II.

Vergrijzing in Rusland

Net als in Nederland is de Russische bevolking aan het vergrijzen. Volgens internationale standaarden spreek je over een verouderde bevolking als meer dan 7 procent van de bevolking boven de 65 jaar is. Momenteel is 13 procent van de Russen boven de 65 jaar. Ter vergelijking, in Nederland is dat 16 procent. Kijken we echter naar het aantal gepensioneerden in beide landen, dan wordt Rusland ineens een stuk grijzer, in ieder geval vanuit economisch perspectief gezien. In Rusland ligt de pensioengerechtigde leeftijd lager dan bij ons. Mannen zijn 60 en vrouwen 55 jaar als zij met pensioen gaan. In 2012 waren 32,4 miljoen Russen, 22,7 procent van de totale bevolking, boven de pensioenleeftijd. Vanwege de lage pensioenen zijn er veel Russen - bijna 14 miljoen in 2012 - die na hun pensioen een bijbaantje nemen, bijvoorbeeld als schoonmaker, bewaker of conciërge. In 2035 zullen er volgens de huidige prognoses evenveel gepensioneerde als werkende Russen zijn. De vergrijzing drukt enorm op de Russische staatskas. Het oplossen van het pensioenprobleem is dan ook een van zijn belangrijkste taken, zo verklaarde Poetin eerder deze zomer.

LC zaterdag 15 februari 2014 - sneonsnein@lc.nl

De kinderen van Poetin

Het schrikbeeld dat velen van Rusland hebben: een autoritaire staat met een wetgeving die iedereen die anders is uitsluit. Hoe denken Russische jongeren over de vrijheid van meningsuiting, Sotsji en het verbod op homopropaganda?

Wabke Waaijer

De generatie die nu tussen de achttien en de vijfentwintig is, werd geboren in de moeilijke jaren negentig: vlak voor, tijdens of na de val van de Sovjet-Unie. In deze onzekere jaren van schaarste en torenhoge inflatie daalde het geboortecijfer in Rusland enorm.

De gevolgen van deze demografische crisis worden nu pas voelbaar. De economie heeft een chronisch tekort aan arbeidskrachten. Subsidies voor het tweede kind, een verbod op reclame voor abortussen en een wet die propaganda van niet-traditionele relaties verbiedt, moeten ervoor zorgen dat er de komende jaren meer kinderen geboren worden.

De twintigers van nu waren jonge kinderen toen Poetin aan de macht kwam. Zij hebben behalve Dmitri Medvedev (van 2008 tot 2012) geen andere president meegemaakt. De jonge generatie is echter ontevreden over de lage levensstandaard en de corruptie. Volgens de meesten is dit niet de schuld van Poetin, maar van het systeem in zijn geheel waaraan niemand weet te ontsnappen.

Het centraal examen op de middelbare school is een belangrijk moment in het leven van Russische jongeren. Hoe hoger je scoort, des te groter je kans om zonder omkoping een gratis studieplek aan een goede universiteit te krijgen. Ouders betalen zich blauw aan bijlessen om zodoende de kansen op een gratis studieplek voor hun kind te vergroten.

Anton uit Moskou: „Ik had relatief weinig concurrentie toen ik voor een studieplek solliciteerde. Nu is er veel meer concurrentie en is het moeilijker om ergens aangenomen te worden.”

Leerlingen die niet hoog genoeg scoren op het eindexamen, moeten zelf hun universitaire opleiding betalen. Aan vooraanstaande universiteiten kan het collegegeld oplopen tot wel 7000 euro per jaar. Toch is het volgens Anton voor iedereen mogelijk om te studeren. „Als je een gemiddelde student bent dan moet het wel lukken, desnoods ga je naar een minder vooraanstaande universiteit. Bovendien kun je in Rusland altijd iemand omkopen, zeker op kleinere universiteiten.”

Iedere Russische student komt wel eens in aanraking met corruptie. Zelfs studenten die er niet aan mee willen doen, worden door het onderwijspersoneel in de verleiding gebracht. Maar geld is niet het enige wat telt in Rusland. Jongeren zijn het erover eens dat alles mogelijk is in Rusland als je maar beschikt over de juiste svjazi, ‘contacten’. Anton: „Als je vader bevriend is met de rector van een goede universiteit dan regelt hij wel dat je daar terecht komt.”

Kristina uit Moskou: „Als je ouders het goed voor elkaar hebben, dan zal jij het ook niet slecht hebben.”

Liza uit Samara is van mening dat je ook zonder contacten iets kan bereiken in Rusland. „Maar je moet dan wel héél slim zijn!”

Rusland heeft daarnaast te maken met een ‘kennisvlucht’: de allerslimsten vertrekken naar het buitenland op zoek naar een beter salaris, een vrijer leven en meer comfort. Anton vertelt dat veel van zijn vrienden denken dat het leven in West-Europa beter is. „Ik begrijp niet waarom ze dat denken, in Europa is het crisis, hier vind je tenminste een baan.”

In Rusland vinden jongeren inderdaad makkelijker een baan dan in Nederland, met salarissen die nog steeds groeien, zeker in de grote steden. Zo is een gemiddeld salaris in Moskou 1200 euro, in Sint-Petersburg 750 euro en in de Russische Federatie als geheel 600 euro. Hoewel de salarissen groeien zijn de prijzen voor de huren en levensmiddelen dusdanig hoog, dat het lastig is om er van rond te komen.

Rode Plein gebouw details — Het Rode Plein in Moskou. Russische jongeren zijn ontevreden over de lage levensstandaard en de corruptie. Foto ANP/Olaf Kraak

Rode Plein overzicht — Het Rode Plein in Moskou. Russische jongeren zijn ontevreden over de lage levensstandaard en de corruptie. Foto ANP/Olaf Kraak

‘Corruptie komt door onszelf’

Anton (22), Moskou, studie: Tolken en vertalen (Nederlands en Engels)

Anton loopt stage in één van de Stalin-wolkenkrabbers die zo karakteristiek zijn voor het stadsbeeld van Moskou. In vloeiend Vlaams, overgehouden aan drie maanden Gent, vertelt hij dat hij nooit aan het leven in Europa zou kunnen wennen. „Alles is daar anders: de architectuur, de mensen, de mentaliteit.”

Hoewel het systeem volgens Anton toe is aan vernieuwing, is hij over het algemeen zeer tevreden over het Russische onderwijs: „Je wordt hier breder opgeleid, zowel op school als op de universiteit. Wij leren veel dingen die ze in het Westen niet leren, bijvoorbeeld als het gaat om literatuur.” De politieke situatie in Rusland noemt Anton gespannen. „Mensen zijn verdeeld in twee kampen. De ene groep is tegen Poetin omdat hij hun geld steelt en de andere groep is voor Poetin.”

Volgens Anton heeft Poetin zijn voor- en nadelen. „Hij maakt Rusland sterker. Natuurlijk zijn er veel binnenlandse problemen, maar ja, het is Rusland.” Een vierde termijn van Poetin ziet Anton wel zitten. „Wie kan hem vervangen?”

Dat er een strenge censuur is, beaamt Anton, maar dat is wel ergens goed voor. „Russen kunnen niet zelf denken en daarom is een sterke leider nodig. We beginnen nu pas zelf na te denken en misschien kan de censuur over een tijdje weg. Russen klagen veel, maar doen zelf helemaal niets. De corruptie komt door onszelf. Dat is in Europa beter, daar zie je een burgermaatschappij, die bestaat hier niet.”

‘Onderdrukking is sterker dan het verzet’

Semjon (25) en Liza (20), Samara, studie: psychologie en muziekpedagogie

Liza en Semjon wonen in Samara, een provinciestad aan de Wolga in het zuiden van Rusland. Volgens Semjon willen de meeste Russische jongeren in het buitenland wonen. ,,Zelf zou ik ook wel naar het buitenland willen maar ik spreek geen Engels.”

De leuke kanten van Rusland zijn volgens Semjon ,,het eten en de gastvrijheid”. Helemaal vrij voelt hij zich niet: ,,Er breekt nu een tijdperk aan waarin de vrijheid van meningsuiting verloren gaat. Hoe meer je je profileert, des te meer je wordt dwarsgezeten.” Liza: ,,Ik kijk geen nieuws en lees geen kranten, want men laat slechts zien wat de autoriteiten uitkomt.”

Semjon interesseert zich voor de politiek maar houdt zich er zo min mogelijk mee bezig. ,,Er zijn mensen die zich verzetten, maar ik zie er de zin niet van in, want een revolutie komt er toch niet. De onderdrukking van het verzet is sterker dan het verzet zelf. Ik ken iemand die in 2011 aan de protesten tegen Poetin deelnam en nu het land niet meer uit komt.”

Van de wet die homopropaganda verbiedt, hebben ze nog nooit gehoord. Een hippe architecte (21) komt erbij zitten en vertelt dat ze moeite heeft met mensen die homoseksueel zijn. ,,Het probleem zit tussen hun oren. Zij worden niet geboren met een andere seksuele oriëntatie, maar verzinnen hun eigen probleem.” Semjon haalt zijn schouders op: ,,Wat betreft de psychologische verklaring ben ik het met haar eens. Maar ik heb een kennis die homoseksueel is en daar heb ik geen moeite mee.”

Over de Winterspelen in Sotsji: ,,Ik ben blij dat het evenement hier plaatsvindt”, zegt Semjon. ,,Het creëert nieuwe mogelijkheden voor het land. Maar ook wordt alles duurder door Sotsji. Het openbaar vervoer is al tien cent duurder geworden omdat de benzineprijs is gestegen.”

Liza’s ouders wonen niet ver van Sotsji. ,,Ze hebben alle gastarbeiders weggejaagd die daar hebben geholpen met de opbouw. Om de stad een ‘beschaafd’ aanzien te geven. En het is vreemd dat de salarissen in Sotsji heel hoog zijn, terwijl mijn oma klaagt dat haar beloofde pensioensverhoging uitblijft.” Ze lachen om de vraag wat ze van Poetin vinden. Semjon haalt een oude volkswijsheid aan. ,,Iedere nieuwe tsaar zal eerst zijn eigen volk bestelen om vervolgens goede daden te verrichten voor zijn land.”

Portret van Semjon en Liza — Semjon en Liza

‘Helpen om land te verbeteren’

Darija en Anja (21), Sint-Petersburg, studie: pharmacie

Overal in Rusland worden mensenrechten geschonden, zegt Darija. ,,Bij ons is het normaal om wetten te overtreden. Corruptie is een onderdeel van het dagelijkse leven.” Volgens Anja is er weinig veranderd sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. ,,De generatie van toen wil alles houden zoals het is. Wij niet natuurlijk.’’ Darija: ,,Ik zou de hele regering vervangen en eerlijke verkiezingen uitschrijven, maar dat is niet realistisch. En op een revolutie wacht ook niemand.”

De twee studentes voelen zich ,,redelijk vrij” in Rusland. Anja: ,,Theoretisch is er vrijheid van meningsuiting, maar in de praktijk niet. Zelfs op internet worden sites dwarsgezeten.” De wet die homopropaganda verbiedt, vinden ze zinloos. Darija: ,,Een groot deel van de Russische maatschappij is erg conservatief en vindt niet-traditionele relaties onacceptabel. De regering heeft een minderheid tot vijand gemaakt en leidt daarmee de aandacht af van de echte problemen in ons land.”

Darija reageert lachend op de vraag hoe zij over homoseksualiteit denkt. ,,Ik heb zelf een relatie met een vrouw, zij staat hier naast me. Geen enkel probleem hoor. Af en toe roept iemand eens iets stoms, maar dat gebeurde voor die wet ook al. Ik weet alleen niet hoe het later zal zijn als ik ooit een gezin wil stichten.”

Op dit moment heeft Darija geen reden om naar het buitenland te vertrekken. ,,Ik vind het leuk om er vakantie te vieren, maar leven wil ik in Rusland. Ik hou van mijn land. Er is heel veel wat me niet bevalt, maar ik vind dat je beter kunt helpen om het land te verbeteren dan wegrennen voor de problemen.” Over Sotsji zegt Darija: ,,Het zijn de schandaligste Olympische Spelen ooit. Er is zoveel geld aan uitgegeven en nog is niet alles af. Ook zijn er doden gevallen tijdens de bouw en veel gewonden, maar daar lees je bij ons niets over.”

Darija

‘Levensstandaard is te laag’

Elena (19 jaar) en Kristina (18 jaar), Moskou, studie: bestuurskunde

Ze studeren aan ,,één van de beste universiteiten van Rusland’’. Elena: ,,Om daar terecht te komen moet je heel hoge cijfers hebben.” Beiden willen ambtenaar worden omdat ze op die manier Rusland kunnen helpen. Lachend voegen ze eraan toe: ,,Ambtenaren worden hier zelfs meer gehaat dan migranten!”

Ze worden een beetje zenuwachtig van de vraag hoe ze over Poetin denken. Giechelend: ,,Op zo’n vraag mogen we geen antwoord geven!” Na wat aandringen zegt Kristina: ,,Hij bevalt mij wel.” Elena is minder enthousiast: ,,De regering kan veel beter. Er zijn veel dingen die anders moeten in Rusland. Ten eerste wordt er te weinig geproduceerd. We zijn nu afhankelijk van olie en gas. Ook is de levensstandaard te laag. De business in Rusland kan zich niet ontwikkelen. Kleine ondernemingen worden door de ingewikkelde wetgeving heel doeltreffend uitgeroeid.”

Net als de meeste studenten wonen Elena en Kristina nog bij hun ouders. ,,Op jezelf wonen is in Moskou onmogelijk omdat de huren onbetaalbaar zijn.” Wat vinden ze dan eigenlijk zo leuk aan Rusland? ,,Ondanks het feit dat wij een repressieve regering hebben, voel ik me hier vrij.” Elena: ,,Ik hou van Rusland omdat het een gezellig land is.”

Elena en Kristina

Een Friezin in Rusland

In 2003 stond ze ook in de Leeuwarder Courant en woonde ze al vier jaar in Sint-Petersburg. Nu, ruim tien jaar later, woont Bonnie van der Velde nog steeds in Rusland, maar inmiddels in metropool Moskou. Het door haar opgerichte bedrijf geeft al tien jaar reisgidsen uit.

Geboren en getogen in Oudega (Smallingerland), droomde Bonnie als kind al over Rusland. “Nadat ik een documentaire over het Baikalmeer in Siberië had gezien, besloot ik dat ik later naar Rusland zou gaan.” Zo gezegd, zo gedaan. Nadat ze de Hogeschool voor Toerisme had afgerond, vertrok ze in 1999 naar Sint-Petersburg om daar les te geven op een MBO voor toerisme. Daarna werkte zij als manager bij een agrarisch bedrijf en begeleidde ze Nederlandse toeristen voor verschillende reisorganisaties. Inmiddels heeft ze de schoonheid van het Baikalmeer met eigen ogen kunnen bewonderen en is zij eigenaar van de grootste uitgever van stadsgidsen in Rusland. Van de St. Petersburg en Moscow In Your Pocket rollen er jaarlijks meer dan één miljoen exemplaren van de persen. Online schrijft haar website over meer dan zeventien Russische steden.

In Your Pocket

Ondanks het harde Russische leven voelde Bonnie zich al snel thuis in Rusland. Ze ontmoette er haar man Charles Hoedt met wie ze in 2003 de Russia In Your Pocket oprichtte. De In Your Pocket is een Engelstalige reisgids die destijds al werd gemaakt in verschillende Europese steden. “We wilden beiden in Rusland blijven en besloten een bedrijf op te richten waarin onze gezamenlijke kwaliteiten verenigd werden.” Charles had veel journalistieke ervaring opgedaan als correspondent en Bonnie wist veel van de toeristische sector. Hun liefde voor Rusland wilden zij graag delen met een groter publiek. Bonnie vertelt graag over het Venetië van het Noorden. “In Sint-Petersburg was het tien jaar geleden als toerist moeilijk om je weg te vinden. De leuke restaurantjes waren van buiten vaak niet als zodanig herkenbaar, verstopt op binnenplaatsen of in kelders en alles werd in het Russisch aangegeven. Met de In Your Pocket willen wij buitenlanders het echte Rusland laten zien en niet alleen de musea en restaurantjes die in elke reisgids staan.” De gids die gratis te verkrijgen is bij de receptie van hotels, verschijnt iedere twee maanden en wordt gemaakt door een team van Russen en buitenlanders. “Wij hopen dat onze gidsen, die sinds 2008 ook in Moskou verschijnen, alle informatie bieden om optimaal van de steden te kunnen genieten.”

Bonnie vertelt dat het niet makkelijk is om een bedrijf te runnen in Rusland. Er wordt weinig gedaan om het midden- en kleinbedrijf te stimuleren. “Nadat Poetin in 2000 aan de macht kwam, leek de economie heel erg vooruit te gaan. Met het bedrijf voelden we heel erg dat alles in de lift zat. Nu merk je dat het politiek gezien weer geslotener wordt. De wetgeving wordt strenger en dit creëert veel extra werk. Sinds een jaar moeten wij op de omslag van de gids aangeven voor welke leeftijd deze geschikt is. Maar wat voor welke leeftijd is toegestaan – evenementen, concerten, nachtclubs – is niet altijd duidelijk. Het blijft dus vaak een beetje giswerk.”

De afgelopen tien jaar zag Bonnie ook hoe de Russen zelf veranderde. “Toen wij in 2003 begonnen, waren jongeren heel ambitieus omdat zij de eerste generatie na de val van het communisme waren. Dat enthousiasme is nu minder. De huidige krapte op de Russische arbeidsmarkt werkt bovendien niet stimulerend.” Na tien jaar leiding geven over haar eigen bedrijf is Bonnie het werken in Rusland nog lang niet zat. “Ik ben een veeleisende baas en het geeft me veel voldoening als mensen groeien binnen het bedrijf en met plezier terugkijken op hun tijd bij ons.”

Beren

In 1999, toen Bonnie naar Rusland vertrok, was er nog weinig ontwikkeld. Nu stikt het in Sint-Petersburg van de hippe koffietenten, moderne winkelcentra en er is veel meer informatie in het Engels. De toeristische sector is nog steeds in ontwikkeling in Rusland en In Your Pocket groeit daarin mee. “Wij hebben een licentie om in heel Rusland te publiceren en streven ernaar om in nog veel meer Russische steden een gids uit te brengen.” Volgens Bonnie groeit de Russische toerisme industrie nog niet genoeg. “In vergelijking met andere Europese steden trekken Moskou en Sint-Petersburg erg weinig buitenlandse toeristen. Moskou zou makkelijk even veel toeristen als Londen kunnen krijgen want er is minstens zoveel te zien. Rusland is alleen nog niet toegankelijk genoeg.” Behalve het visum en de taalbarrière die buitenlanders soms afschrikken, wordt Rusland volgens Bonnie ook vaak geassocieerd met kou, beren en armoede. “Het negatieve imago wordt nog steeds voor een groot deel veroorzaakt door een gebrek aan kennis. De manier waarop Rusland zich op internationaal niveau presenteert helpt ook niet om dat imago te veranderen.” “Jammer,” zegt Bonnie, “want Rusland heeft voor elk wat wils. Qua cultuur is St. Petersburg een unieke stad, daar zou je bijvoorbeeld alleen al voor de architectuur naar toe moeten komen. Moskou is een heel interessante stad omdat je er heel goed de verschillende tijdperken in terugziet. Een kerkje uit de 11^e eeuw staat bijvoorbeeld naast een lelijke flat uit de communistische tijd of naast een indrukwekkend communistisch gebouw. Moskou met haar kleine straatjes is echt een stad die je kunt ontdekken. Bovendien heeft Moskou een heel dynamisch nachtleven.”

Cultuurverschillen

Ondanks de diplomatieke spanningen is het Nederland-Ruslandjaar volgens Bonnie niet minder succesvol geweest. “Het absolute hoogtepunt voor mij was de voorstelling van Tryater in Moskou, een Friese toneelgroep onder leiding van de Russin Ira Judkovskaja.” Op straat heeft Bonnie niets gemerkt van de diplomatieke rel tussen Nederland en Rusland. Bijna niets, want vlak na het Borodin-incident in Den Haag grapte een taxichauffeur in Moskou tegen Bonnie en haar Nederlandse vrienden: “Jullie gaan me toch niet in elkaar slaan!” Bonnie vindt het wel jammer dat er wederzijds begrip ontbreekt tussen beide landen. “Het ligt aan beide partijen. Nederlanders zijn heel goed in met het vingertje wijzen en Russen kunnen soms moeilijk hun trots opzij zetten.”

Bonnie geniet van de dynamiek van het Russische leven. “Russen zijn heel flexibel, je hoeft bijvoorbeeld geen maand van tevoren een afspraak te maken, je kunt bellen wanneer je zin hebt. In Nederland is dat wel anders.” Die flexibiliteit ziet Bonnie ook terug op de werkvloer. “Russen zijn bereid om te werken tot diep in de nacht. Hierin ligt echter ook hun zwakte. Ze vinden plannen onzin omdat ze menen dat de dingen toch altijd anders zullen lopen. Een beetje planning kan echter geen kwaad.” Bonnie heeft zelf jarenlang de verkoop gedaan voor de In Your Pocket. “Je maakt in Rusland veel vrienden tijdens het zakendoen omdat het onderscheid tussen werk en privé hier veel minder aanwezig is. Het is hier heel belangrijk om eerst aan een goede relatie te werken. In Nederland kun je veel directer te werk gaan.” Hoewel Bonnie in haar denken en doen, naar eigen zeggen, nog altijd “heel Fries” is, merkt ze dat ze ook dingen van de Russen overneemt. “Russen zijn heel bijgelovig en sinds ik in Rusland woon, schud ik ook geen handen meer over de drempel.” Elkaar de hand schudden in de deuropening zou ongeluk brengen omdat daar de boze geesten huizen. Ondanks de cultuurverschillen tussen Nederland en Rusland denkt Bonnie dat het niet toevallig is dat Nederland één van Rusland’s grootste handelspartners is. “Met name zakelijk gezien zijn Russen als het erop aankomt net zo direct als Nederlanders.”

In het grootse, anonieme Moskou mist Bonnie Friesland niet. “Toch ben ik wel gehecht aan Friesland. We hebben een vakantiewoning in Grou. Ik hou van water. Hier in Rusland reageert men altijd zeer verbaasd als ik vertel dat ik uit een deel van Nederland kom waar ze een andere taal spreken. Men begrijpt niet dat zo’n klein landje zoveel dialecten en zelfs verschillende talen heeft!”

Restaurant Terrace — For many Russians, Finland has become an increasingly popular and convenient destination for rest and relaxation.

Designers Aamu & Johan — Aamu Song (c) and Johan Olin (r) at Kasli factory in the Ural mountains.

By Wabke Waaijer THE ST. PETERSBURG TIMES

From a historical, cultural and geographical point of view, Russia and Finland have a lot in common. With Finland being part of the Russian empire from 1809 to 1917, its cultural influence can be seen in Russian fairy tales and traditions. There are even speculations that the nanny of Pushkin, who strongly influenced his work, had a Finno-Ugric background.

Nowadays, Russians tend to travel to Finland for vacation because it is comfortable and convenient, especially Petersburgers. In fact, residents from St. Petersburg tend to travel more to Finland than they do to Moscow.

Last year, 5.2 million Russians crossed the border to Finland, an increase on the number from the year before. However, their reasons for travel have changed. While Russians used to travel to Finland with shopping as the main goal, they are now heading over for rest and relaxation, according to research by Tak, a market research company in Finland.

However, buying food in Finland is still a popular weekend activity for Russians, with many considering Finnish products superior and of better quality to those found locally.

It’s these reasons, plus more that were explored and shared at the recent Cultural Kitchen event at Loft Project Etagi. Held over two days, Apr. 24-25, the event showcased the best that Finland has to offer while exploring how the two cultures have creatively influenced each other over the years.

Attending the event was Helena Autio-Meloni, cultural counselor for the Finnish embassy in Moscow, who enjoyed the event so much that she is now looking into organizing something similar back in Moscow. Working in the cultural area between Finland and Russia for over 30 years, Autio-Meloni believes that Russians and Finns have more in common than classic cliches insinuate.

“The common impression Russians have about Finns is that they are cold and slow-paced. This is based on old ideas like from Pushkin’s writings that describe Finland as being a country of witches. However, the two countries have a lot in common. They have the northern climate, shared history as well as the constant interaction on a physical level due to the common border,” she said.

“At the beginning, Finnish people tend to be more reserved, but actually they are very open and temperamental — in fact the difference between the ways of thinking between Russians and Finns is not very different,” she added.

Autio-Meloni herself speaks fluent Russian and has also embraced the Russian cuisine. “I like grechka ‘buck-wheat’, as it is very healthy food. I also like salo, raw pig fat with vodka and, of course, borsch,” she said.

“We like the Finns. Finland is our closest neighbor however, they are a bit different because they are more organized, perhaps because they are closer to Europe,” said Aleksandra Lvova, head of the Freedom market events, which promotes up-and-coming fashion and brands in St Petersburg.

The opportunity to learn more about Finnish projects related to design and food is what brought her to the event, which showcased unique handiworks such as those from Finnish-Korean designer couple Aamu Song and Johan Olin.

For 200 days, the creative duo traveled throughout Russia, exploring remote, hidden factories where babushkas were still making valenkis (felt boots), wooden toys, clothes and the wooden matryoshka dolls. “Russia is a fairy tale! If more tourists begin to take note of that, the country will soon become very crowded,” said Song.

During their travels, the team quickly learned that Russia and Finland have much in common in the way of traditional handiwork. However, the technique used is different, said Song. There was one big difference the couple also noticed between the two cultures during their travels; Russians enjoy being social in the kitchen, making food, while Finns tend to be more private and guard their personal space.

Drinking bear — Drinking Bear by COMPANY makes the perfect companion for those drinking alone.

It was the combination of the interactions with knitting babushkas, visiting local fruit shops, watching matryoshka dolls being made as well as the Russian hospitality that inspired the couple to design a series of beautiful items, which they make and sell through their own brand called COMPANY.

Over the two days, to help fuel the Russian and Finnish guests at the cultural event, while they exchanged ideas and shared common ground, impressive portions of fresh Finnish fish and wild berries were served. Guests were also treated to performances by Finnish singer Aino Venna and local Petersburger Nina Karlsson.

“Food and design are usually the things that bring people together,” said Tuomo Karvonen, a producer for creative events in the industry. After his experience, Karvonen hopes to bring the Cultural Kitchen project to Germany. “This event is not a boring business event but something everyone wants to participate in.”

Raising a Toast to Russian Wine

By Wabke Waaijer

June 1, 2014

A cossack in Krasnodar, the center of Russian wine, tends to his grapes.

While most foreigners associate Russia with vodka, they may be surprised to know that the country has a far longer tradition of winemaking that dates back 3,000 years. In fact, according to Evgenia Ivanova, one of Moscow's most respected sommeliers, two Russian wineries in particular are quickly gaining attention both locally and abroad, reminding oenophiles of Russia's "other" drink.

Ivanova is a brand manager at OKV, one of Russia's oldest wine import companies, which owns a number of shops in Moscow and St. Petersburg, including the boutique Alta Vina at 33 Leningradsky Prospekt. "The interest in wine has grown enormously over the last 10 years in Russia," Ivanova said, speaking to The Moscow Times. It was while teaching at the wine school Millezim that Ivanova noticed an increase in the number of students interested in wine. She also noticed the increased enthusiasm for the wine tasting evenings she organizes at Open Wine.

The oldest traces of Russian winemaking have been found southwest of Krasnodarsky Krai. Winemaker Rayevskoye started to grow their own vineyards in this region in 2004. "The Rayevskoye winery produces interesting, original wine of the Pinot Noir sort. They can be proud of this because Pinot Noir is a capricious, aristocratic wine that requires a lot of work," Ivanova said. Before starting, the company invested a lot of time in research to find the best area to grow their grapes. "The best ground was found near the village of Rayevskoye and it was only after seven years of experimenting, in 2011, that they started to sell their wine, such as Pinot Noir and Renaissance," she said.

The Greek geographer Strabo noted the existence of vineyards in the Don River region more than 2,000 years ago. He wrote about vineyards that needed to be buried in order to survive the winter. Nowadays, winery uses the same technique in order to protect the vineyards against the severe winters in which temperature gets down to minus 30 degrees Celsius.

The first official mention of Vedernikov wine dates back to 1756. In 1914, Vedernikov's vineyards spanned 12,000 hectares, an area which was then dramatically reduced after the revolution. Boutique wine production suffered enormously under the Soviet Union because the government required production on a large scale. In addition, many vineyards were lost as a result of Gorbachev's anti-alcohol campaign from 1985 to 1987. Fortunately, many of these dedicated wineries saved their vineyards, in hope of being able to profit off of them in better times, such as now. "In contrast to wine production in the Soviet Union, when the process was focused on quantity, brands such as Raevskoye and Vedernikov are focused on quality and uniqueness, which requires a lot of patience and time," said Ivanova.

Wabke Waaijer / For MT

Evgeniya Ivanova says that more people are asking for Russian wines.

Thanks to their patience and dedication, Russian wineries are now enjoying the fruits of their labor, with their wines catching the attention of European wine experts. As one of the most northern wineries in the country, a distinctive feature of the Vedernikov grape is their high resistance to diseases, such as phylloxera. Originating in North America, this disease destroyed the majority of European vineyards in the 19th century. To this day, the only known protection against the disease is grafting European wine roots on to American phylloxera-resistant root stocks.

"Vedernikov knows the secret to fighting against phylloxera and, therefore, their vineyards are self-rooted, which in turn contributes to their unique taste," Ivanova explains. Another major advantage Vedernikov has, is that asides from producing internationally known wines like Cabernet Sauvignon and Riesling, they also produce indigenous wine sorts that only grow in the Don River region. Last year, Jose Vouillamoz, a European grape geneticist, discovered that Vedernikov's Krasnostop, Siberkovy and Tsimlyansky wine types are unique and have no analogies anywhere in the world.

Locals are also being charmed once again by Russian wines, with sommeliers experiencing demand from both Russians and foreigners for the country's wine. "In a globalized world, everything looks the same: perfumes are the same and even wines resemble each other. It is hard to find something with its own character," Ivanova said. "Russian wine is becoming more popular because it satisfies the desire people have to taste something unique."

Tea Brews Big Business in Russia

By Wabke Waaijer

June 3, 2014

This early photo shows a Russian tea factory in 1910. Before the advent of railroads, tea was a luxury in Russia.

The true mark of Russian hospitality is being offered a cup of tea. In fact, the popular drink's place in Russian history can be dated back to the 17th century, with the first Romanov Tsar Mikhail Fyodorovich being a fan of Chinese tea.

Back then, tea entered Russia via the "Great Tea Road" with a route through Siberia. However, because of the long and difficult journey, tea was only affordable for the upper class and it was only after the Trans-Siberia Railway was built that tea became readily available to all.

"In Russia, people tend to drink tea and coffee all day long. In many other countries like England and Italy, they have a much more specific tea or coffee culture," said Igor Sverchkov, a tea specialist and product manager of the tea boutique chain Untsiya.

According to him, the tea or coffee preference in a country is influenced by its colonial past. Since Russia did not have any colonies and is situated between China and Europe, they took the best of both sides, importing tea from the east and coffee from the west.

"Tea and coffee are both widely drunk in Russia. Supermarkets offer a wide range of different teas as do boutique stores like Untsiya. Russians are spoiled for choice when it comes to tea," Sverchkov said. "People have the opportunity to try all sorts of different types of tea in this country."

Untsiya opened its first tea boutique in St. Petersburg in 2002, rapidly growing and expanding to Moscow. Now, they have more than 100 shops throughout Russia. Their shops showcase a broad assortment of teas from China, Sri Lanka, India, Taiwan, Japan, Germany, South Africa, Rwanda and Kenya.

"We sell teas characteristic of each country but also some less famous tea types," says Sverchkov. "Our approach is creative. We work with tea factories that want to try something new and offer something extraordinary. Therefore, we have suppliers who make some types of tea exclusively for us."

Wabke Waaijer / For MT

Igor Sverchkov says Russians are now spoilt for choice in types of tea.

Despite there only being two different tea plant varieties, Camellia Sinensis and Camellia Assamica, it is possible to produce endless variations in tea by varying the degree of oxidation often referred to as "fermentation." But there are many other aspects of the tea production process that strongly influence the final taste. Due to the complex, heterogenic structure of a tea plant, the part of the leaf used is important; whether it be the upper part or the lower part, the younger or the older leaves used. For example, the upper part of the plant is responsible for a creating a strong aroma, with more caffeine and theine, whereas the bigger and older leaves contain more vitamins.

According to Sverchkov, it is also difficult to say which kind of tea is healthier because the effects of tea vary from person to person. Also, the taste of the same type of tea can differ depending on the week it has been gathered, he said. "If it rained before the harvest, you can notice that in the flavor." In India, factories sell their tea at a weekly auction. Some factories produce about 100 kilograms of unique, premium-grade tea each week so many tea companies simply buy their tea from a few different factories and mix them all up afterwards. However, as Sverchkov explained, every harvest has its own characteristics and by mixing them, the unique taste of each harvest is lost. Therefore in order to preserve the flavor of each individual harvest, Untsiya does not mix the teas it buys. That is why the same tea may have a slightly different taste as it depends on what week the tea was bought.

As well as selling unblended tea, Untsiya also offers blended tea which they import from Germany, the homeland of tea blending. Their blended tea assortment includes herbal and fruit teas resembling beverages like rooibos and South American mate. "Some teas are better to drink in summer than others," Sverchkov advised. "In Russia, black tea is popular during the whole year. However, during summer we sell more green tea, rooibos and mate because they are more refreshing."

Another refreshing way to drink tea is with lemon, which, according to Sverchkov, is how Russia also contributed to modern tea culture. "By putting two exotic products together, they were the first people who drank tea with lemon," he said.

8❖Wednesday, July 16, 2014

Arts & Culture

www.sptimes.ru

The Flying-Away Dutchman

The city's most knowledgeable guide is leaving town.

By Wabke Waaijer The St. Petersburg Times

Charles Hoedt and his wife Bonnie standing inside the Dutch consulate residence — Charles Hoedt and his wife, Bonnie, in the Dutch consulate's official residence. The residence was previously a kommunalka.

In 1998, when Charles Hoedt went to St. Petersburg by train, he traveled with bags full of food because his mother worried that he would have nothing to eat in a country then stricken by the ruble crisis. More than 15 years later, and after working as a journalist, publisher and promoter, he is now leaving a different Russia with plenty of memories and even better dinners.

Hoedt was born in The Hague to Indonesian parents and arrived in St. Petersburg as a journalist, not knowing that he would become an entrepreneur, a publisher of city guides and a promoter of Dutch higher education in Russia. He is now moving to Beijing this summer where he will continue his work as director of Nuffic Neso, a Dutch non-governmental organization that focuses on building cooperation between the Netherlands and emerging markets in developing countries in the area of higher education and academic relations.

Hoedt's first long-term stay in St. Petersburg was while working on his thesis about the privatization of communal apartments. According to Hoedt, St. Petersburg is the "kommunalka capital of Russia" because there are so many places that were transformed into communal apartments during communism, housing dozens of families. In the beginning of the 90s, the Dutch government was the first foreign government to privatize a communal apartment. That same apartment is now the official residence of the Dutch Consul-General and his staff.

Privatization in the 90s brought along with it many problems, especially with providing new apartments as residents knew they were not obliged to leave and could therefore demand a lot from the new owner who wanted to occupy the whole building. "For example, an old couple, more than eighty years old, suddenly divorced, obviously in order to become eligible for an extra apartment, and insisted that they could not live together anymore," Hoedt recalled.

In order to finance his research, Hoedt wrote for a wide range of newspapers, including The St. Petersburg Times. Conscious of the fact that he was the only Dutch correspondent in the northern capital, he started a news site about St. Petersburg. Hoedt, who has a nose for niche business, was intrigued by the possibilities he saw in Russia. What initially started as a one-year student exchange program lasted more than 15 years. "There is so much to do in Russia," Hoedt said.

Inspired by the richness of Russian culture and the food in new restaurants, Hoedt and his wife Bonnie started to publish the In Your Pocket city guides in 2003. "There was no city guide in English about St. Petersburg, and those days it was very hard for foreign tourists to find their way." However, according to Hoedt, St. Petersburg has still many hidden places that are often overlooked by tourists, such as Hoedt's favorite "bliny" restaurant in Gagarinskaya Ulitsa or the impressive view over the city from Hotel Azimut.

Hoedt was then hired in 2007 to set up an office for Nuffic Neso in Moscow. The official opening took place in 2009 and Hoedt became the director of the organization, which attracts Russian students to study in the Netherlands. Since his appointment, the number of Russian students in the Netherlands has doubled, thus giving Hoedt good insight into the Dutch and Russian education systems.

According to Hoedt, there is a big difference in the way students are being taught in both countries. In Russia the goal is to repeat what the teacher has taught you whereas in the Netherlands, one learns to discuss things and to formulate their own opinion. "Russians are good at learning things by heart and therefore, they excel in languages, math, physics and chemistry, whereas Dutch students are more focused on learning how to put their knowledge into practice," says Hoedt.

Hoedt is aware that the Russian government invests a lot in education but emphasizes that more is needed to improve facilities. "I think they should invest more in people. University teachers still earn only a few hundred dollars a month and so they have to do other jobs as well. If you do not change this situation, how can education improve?"

Like 15 years ago, Hoedt also still sees a lot of potential in Russia, especially in information and communications technology as well as tourism. "The problem is that Russia produces nothing that is wanted abroad apart from gas, oil and vodka," Hoedt said. "It is time to transform knowledge into products."

Nowadays Russia is much more accessible for tourists even without an In Your Pocket guide. However, Hoedt notices that St. Petersburg still attracts fewer tourists than other European cities despite having so many places of interest. The number of tourists would rapidly increase if Russia changed some things, Hoedt believes. "The modern tourist wants to decide today where he will be tomorrow, so a visa should be obtainable at the airport." He also mentions that the Russian hospitality industry is still not ideal. "Staff in restaurants are not able to improve unless they have had training. I never blame the employees for it because it is the fault of the management," Hoedt said.

The biggest mistake the Russian tourism industry makes, according to Hoedt, is that they promote Russia as if the country has only churches and palaces when really it has much more to offer. "Foreign tourists want to learn about Soviet times. Instead of listening to endless stories with many details, they like to discover the metro for themselves and visit festivals. In order to realize this, things should become more accessible. It is still quite difficult to buy a ticket for the metro if you do not speak Russian. I was surprised that it was easier to buy one in Beijing: all the information there is offered in English!"

I learned that in Russia there will always be a solution. Russians are good at solving problems in the short term.

However, during his 15-plus years in Russia, Hoedt has seen how the country has changed in positive ways. "Once, after a bomb had exploded in front of our door in St. Petersburg, we really considered going back to the Netherlands because we were frightened but we stayed. I learned that in Russia there will always be a solution. Russians are really good at solving problems in the short term."

Over the next three years, Hoedt will be the director of Nuffic Neso in Beijing but he certainly wants to go back to Russia, either as a tourist or to realize one of his dreams: making a documentary about life in Siberia.

RaamOp
Rusland

Meeste Russische jongeren zijn niet zeer politiek betrokken

Wabke Waaijer 12 juni 2017

Op 12 juni, de Dag van de Nationale Eenheid, namen opnieuw namen veel scholieren deel aan de anti-corruptieprotesten in heel Rusland. Honderden demonstranten werden opgepakt, onder wie organisator Navalny. Maar onder jongeren in Rusland is niet veel belangstelling voor politiek, constateert slavist Wabke Waaijer in Moskou. De steun voor Poetin is groot. Hoe kijken tieners in Moskou naar de politiek, de rol van internet en de opvattingen van hun ouders?

door Wabke Waaijer

Ruslands huidige generatie tieners werd geboren vlak voor of na het millennium en groeide op onder Vladimir Poetin en Dimitri Medvedev. Inmiddels zitten ze in de laatste klassen van de middelbare school of zijn begonnen aan een vervolgopleiding. In tegenstelling tot hun ouders, die in de jaren ’90 getuige waren van crises, armoede, werkloosheid, bandeloze criminaliteit en een gebrek aan alles, genoten zij een relatieve welvaart en een zekere stabiliteit. Buitenlandse vakanties werden normaal. Terwijl dat buitenland dus in materiële zin alleen maar bereikbaarder is geworden voor deze jongeren, lijkt Rusland zich er de laatste jaren politiek gezien steeds verder van te verwijderen. De verheerlijking van de eigen geschiedenis en het opleggen van traditionele orthodoxe normen en waarden van bovenaf is ook doorgedrongen tot het onderwijs en daarmee tot de Russische jeugd. Deze generatie groeit op in een tijd waarin de denkbeelden van Rusland en het Westen haaks op elkaar zijn komen te staan en geschiedenis politiek is geworden.

Eind maart gingen in heel Rusland duizenden mensen de straat op om te protesteren tegen corruptie (zie hier een interactieve kaart over de aantallen demonstranten op 26 maart). Aanleiding was een dik 50-minuten durende YouTube-film van Aleksej Navalnys Fonds voor de Strijd tegen de Corruptie, die in Rusland meer dan 20 miljoen keer werd bekeken. De protesten werden door de reguliere Russische staatsmedia nauwelijks opgemerkt, door kritische, onafhankelijke en buitenlandse nieuwsbronnen des te meer. Afgaande op foto’s en filmpjes in de media leek de deelname van jongeren groot en zo ontstond de term ‘scholierenopstand’. In feite was het aantal jongeren dat mee had gelopen niet groter dan bij protesten uit het verleden (5%). Na aangifte door een Russische tycoon die Navalny van smaad betichtte verplichtte de rechtbank Navalny de film van internet te halen.

Bolotnajaprotest

Ivan (17) studeert aardrijkskunde en liep in 2011 met zijn ouders mee in het massale Bolotnaja protest tegen fraude bij de parlementsverkiezingen. Volgens Ivan beginnen zijn leeftijdsgenoten zich steeds meer voor politiek te interesseren. ‘Van de 150 studenten uit mijn studiejaar, hebben er 15 deelgenomen aan de demonstratie van Navalny. Meer dan ik had verwacht.’ Hij denkt dat dit een reactie is op de gebeurtenissen van de afgelopen jaren. ‘De Krim natuurlijk en de oorlog in Oekraïne’.

Ivan (17) studeert aardrijkskunde (foto's Wabke Waaijer)

Ook Sonja (18), die droomt van een leven als regisseur of schrijver, merkt op dat ze door de recente politieke ontwikkelingen - waaronder de boycot van westerse producten - ongewild meer over politiek is gaan nadenken. ‘Het heeft steeds meer invloed op mijn dagelijks leven.’ Toch is ze over Poetin en de annexatie van de Krim tevreden. MBO student ICT Pavel (18) praat de laatste tijd vaker met zijn vrienden over politiek. ‘Waarschijnlijk omdat we ouder worden.’

‘Er liepen inderdaad veel jongeren mee, maar dat is niets nieuws,’ zegt Denis Volkov, socioloog bij het onafhankelijke opinieonderzoeksbureau Levada Centrum. Jongeren vallen altijd op bij dit soort protesten, maar afgaande op het aantal arrestaties van mensen onder de 25 jaar waren het er nu niet meer dan bij de Bolotnaja-demonstraties van 2011-2012. Dat er jongeren meeliepen is geen verrassing: ‘Navalny heeft vooral de jeugd bereikt, die op internet zit, want dat is een van de weinige kanalen waarop hij campagne kan voeren’. Navalny heeft geen toegang tot de staatstelevisie.

Anja (17), die bijna klaar is met school, deed niet mee aan de protesten, maar ze volgt Navalny´s YouTube kanaal wel met grote interesse. ‘Ik zou maar wat graag die protesterende massa hebben willen zien. Maar ik ben te bang om aangehouden te worden.`

Anja (17) zit nog op school. Ze demonstreerde niet mee, maar volgt Navalny op internet.

Gymnasiast Dima (16) liep op 26 maart wel mee. Hoewel hij het filmpje over het geheime vermogen van Medvedev had gezien, moest een vriend hem nog overhalen om te protesteren. Maar interesse in politiek heeft Dima zeker wel, zo bezweert hij. ‘Er zijn te veel dingen niet goed in ons land, denk aan de lage pensioenen.’ Het zit hem dwars dat zijn oma, die duizend kilometer ten oosten van Moskou woont, slechts 150 euro per maand ontvangt. Ook op de demonstratie van vandaag zal Dima weer van de partij zijn.

Jeugd is apolitiek

Maar volgens socioloog Volkov zijn Russische jongeren ontzettend apolitiek. ‘De helft van de jongeren heeft geen politieke visie.’ Dat Vladimir Poetin onder de jeugd ontzettend veel loyaliteit geniet, ziet Volkov aan de peilingen die hij maandelijks uitvoert. ‘Niet verwonderlijk,’ zegt Volkov. 'Jonge mensen steunen Poetin gewoon omdat hij de president van Rusland is, niet omdat ze er kritisch over hebben nagedacht.’ Door de ‘terugname’ van de Krim heeft de president bij jong en oud enorm aan populariteit gewonnen. Uit maandelijkse peilingen onder achttienjarigen concludeert het Levada centrum dat de interesse in politiek niet groeit. ‘Mensen gaan zich pas voor politiek interesseren vanaf hun 25^e. Dan gaan ze op zichzelf wonen, sluiten een hypotheek af, worden onafhankelijker.’

Masja (17) heeft inderdaad niks met politiek. Ze zit op een school voor zeer gemotiveerde leerlingen en wil astronaut worden. Na de zomer hoopt ze in het buitenland aan een exacte studie te beginnen. Ze vindt het onderwijs in Rusland ‘wat ouderwets’ omdat het niet gericht is op de praktijk, maar is wel blij met de brede theoretische basis. Het nieuws volgt ze niet of nauwelijks. Toch heeft ze ook kritiek. Zo heeft ze moeite met de zogenaamde anti-homowetgeving, die propaganda van niet traditionele relaties verbiedt. ‘Het ontneemt mensen een stuk vrijheid om zichzelf te zijn,’ zegt ze. Over Navalny weet ze nauwelijks iets, behalve dat een jongen uit haar klas in maart aan de demonstraties had deelgenomen. Hoewel haar ouders haar dit nooit zouden verbieden, is meelopen volgens haar zinloos. ‘Als je iets wilt veranderen, moet je je hele leven ervoor geven, en ik wil zoveel andere interessante dingen doen.’ Masja richt zich liever op de wetenschap.

Ook Julia (18), een studente kunstgeschiedenis, interesseert zich niet echt voor politiek, alhoewel er bij haar thuis veel over gepraat wordt. Haar medestudenten vinden het vaak stoer om over de actualiteit te praten en de regering te bekritiseren. Zelf is ze voorzichtiger. ‘Ik denk dat ik te weinig weet om te zeggen wat ik anders zou willen zien.’ Wel volgt ze het nieuws via de onafhankelijke website Meduza, zoals veel van haar studiegenoten. Al zou ze wel willen dat bepaalde dingen veranderen, protesteren heeft volgens haar geen enkele zin.

Darja (18) is een tevreden rechtenstudente die meestal via haar vrienden in de pauze te weten komt wat er speelt in de wereld. Zelf volgt ze het allemaal niet zo. Eigenlijk praat ze liever niet over politiek, het conflict in Oekraïne is voor sommigen zo’n pijnlijk onderwerp dat het snel tot felle discussies of zelfs ruzie leidt. Haar vriendin – die ook Darja heet en een lerarenopleiding volgt – wil het liefst naar het buitenland. ‘Het leven in Rusland is zo zwaar!’ Toch zou ze niet weten waar ze tegen zou moeten demonstreren. Ze voelt zich meer verbonden met een vriendin die ‘een overdreven patriot is’ dan met haar kritische vriend die zegt dat Rusland ‘aan het verloederen is’. Maar als ze de kans had zou ze het geld van rijke ambtenaren af willen pakken om het onder de arme Russen te verdelen. De waarde van geld werd haar pas duidelijk toen ze als bijbaantje in een winkelcentrum ging werken: ze verdiende iets meer dan een euro per uur.

Dimitri : 'De bewoners van de Kerim zijn er geen stap verder mee gekomen'.

Geologiestudent Dimitri was aanvankelijk blij dat de Krim weer bij Rusland hoorde maar door zijn studiereizen naar het schiereiland is hij van gedachten veranderd. ‘De bewoners van de Krim zijn er geen stap verder mee gekomen, het leven is daar zelfs slechter geworden. De prijzen zijn gestegen en de infrastructuur is nog altijd niet goed.’ Net als Pavel en Ivan heeft ook Dimitri moeite met de manier waarop de Krim is teruggenomen. 'Om historische redenen' begrijpen ze wel dat Rusland de Krim terug wilde. ‘Maar ze hadden beter de procedure van de Brexit kunnen volgen met een eerlijk referendum,’ zegt Dimitri.

Er is dus ook een minderheid die niet gelukkig is met Poetin en zijn grillige buitenlandpolitiek. ‘Die groep beslaat naar schatting ongeveer 15% van de Russische jongeren,’ zegt Denis Volkov. Zij komen meestal uit welgestelde, hoogopgeleide milieus, zijn opgegroeid in grote steden en praten met hun ouders over politiek. Ook Pavel, de MBO’er die niet op de universiteit kwam omdat hij ‘teveel dronk, met meisjes uitging en computerspelletjes speelde’, is ontevreden over Poetin. Maar als hij met zijn vrienden over politiek praat is het ‘melig’. ‘Het is onmogelijk om de politiek in ons land serieus te nemen. De beslissingen die onze politici nemen zijn irrationeel want ze worden alleen maar genomen om meer macht en meer geld te krijgen.’ Protesteren of stemmen heeft volgens Pavel geen enkele zin. ‘Ik ken de geschiedenis, protesten worden altijd met geweld de kop in gedrukt. En niemand wil revolutie. Het is nu 100 jaar geleden sinds de Oktoberrevolutie. Terwijl de hele wereld het de afgelopen eeuw beter heeft gekregen, hebben wij het nog altijd even zwaar als onze grootouders en overgrootouders.’

Kritische ouders

Uit interviews die het Levada Centrum afnam bij jonge demonstranten blijkt dat de meesten beïnvloed werden door hun ouders. Darja, die vliegtuigbouwkunde studeert: ‘Mijn ouders maakten zich vooral zorgen over mijn veiligheid toen ik deelnam aan het protest eind maart, maar ze ondersteunen mijn visie.’ De vader en moeder van gymnasiast Dima wilden met hem mee gaan demonstreren, maar hadden andere verplichtingen. Ook Ivan demonstreert in principe altijd samen met zijn ouders. ‘Mijn moeder is zelfs nog radicaler dan ik, vooral nu ze die Sovjet-flats willen slopen.’

Pavel praat liever niet met zijn vader over politiek

Pavel, de student computertechniek, leerde vooral van zijn moeder om kritisch na te denken over geschiedenis en politiek. Met zijn vader praat hij hier liever niet over. ‘Hij kijkt tv, dan weet je wel hoe laat het is.’ Geologiestudent Dimitri probeert daarom tegenwoordig een politieke discussie thuis te vermijden. Het botste te vaak tussen hem en zijn ouders. Hij heeft het er moeilijk mee. ‘Ik kan ze niet overtuigen dat het onzin is wat ze op televisie zien.’

Ook de manier waarop jongeren naar de geschiedenis kijken, wordt vaak beïnvloedt door hun (groot)ouders. Zo heeft Julia, de studente kunstgeschiedenis, een rooskleurig beeld van de Sovjetjaren omdat haar familie positieve herinneringen aan die tijd bewaart. Zij vindt dat je over Stalin geen eenduidige mening kunt hebben. ‘Ondanks de doden, de repressie heb ik natuurlijk respect voor hem omdat hij Rusland weer groot maakte en de oorlog won.’ Kritisch is ze wel over de jaarlijkse viering van de Dag van de Overwinning (9 mei) waar de overheid ieder jaar meer geld in lijkt te stoppen. ‘Dat geld hadden ze beter aan de veteranen kunnen geven die van een klein pensioen moeten rondkomen.’ De kritische Pavel lacht cynisch. ‘Respect voor Stalin? Dat hebben ze zeker van hun oma! Als we hier 200 meter verderop gaan graven, stuiten we nog steeds op de botten van doden waar hij verantwoordelijk voor is.’

De rol van internet

De meeste Rusissche jongeren mogen dan weinig politieke interesse hebben, van Moskou tot Vladivostok zitten ze op internet. ‘Dat is een ontwikkeling waar de regering rekening mee zal moeten houden,’ zegt Volkov. Ze kijken wel steeds minder televisie, maar via het (vooralsnog vrije) internet komt het nieuws toch binnen. Hierdoor kan de politieke interesse groeien. Toch blijft het afwachten wat voor invloed het internet op het politieke bewustzijn van jongeren zal hebben.

Volkov ziet het niet direct leiden tot meer politieke onrust onder jongeren. Want ook het internet is niet vrij van propaganda en kritische websites zoals Meduza worden slechts door een minderheid gelezen. ‘Uiteindelijk zitten jongeren vooral op internet voor sociale media en om muziek te luisteren,’ zegt Volkov. Het nieuws lezen ze mogelijk toevallig via de newsfeed van Yandex, het Russische Google, die de nieuwsberichten uiteindelijk toch ook uit de staatsgerelateerde media filtert. ‘En dan lees je dus weinig over protesten.’

Toch zal de regering naar oplossingen blijven zoeken om het internet te controleren, denkt de socioloog. ‘Dat gebeurt al door middel van het blokkeren van sites, het inzetten van trollen en het vervangen van eigenaars van ongewenste nieuwssites, zoals met Lenta.ru is gebeurd.’ Ook de aanhouding van een schooljongen uit Brjansk die een bericht had gedeeld over de geplande protestactie van Navalny is een voorbeeld hoe de autoriteiten het internet in de gaten houden.’ Volkov vreest dat deze controle alleen maar groter zal worden. ‘Maar het internet laat zich niet zo makkelijk controleren als de televisie.’

De overheid controleert niet alleen digitaal. Ook via scholen en universiteiten wordt er geprobeerd de jonge generatie te weerhouden om zich tegen de regering te keren. Bijna de helft van de voor dit artikel geïnterviewde jongeren kreeg hiermee op school of de universiteit te maken. 'Een duidelijke inperking van de vrijheid van meningsuiting,’ zegt de 17-jarige Anja die theoloog wil worden. Ze ergert zich aan leraren die hun patriottisme niet voor zich kunnen houden. ‘Tijdens een aardrijkskundeles werd ons verteld dat Oekraïners domme mensen zijn. Ik ga naar school om kennis op te doen, niet om elkaar te haten.’

De rector van Dasja's school verbood leerlingen te demonstreren.

Op de universiteit van aardrijkskundestudent Ivan liet de rector zich in een interview duidelijk uit tegen de protestmarsen van Navalny. ‘Natuurlijk was het geen officieel verbod, maar als student ga je je wel afvragen of deelname aan protesten je studieresultaten zou kunnen beïnvloeden.’ Ook Dasja kan hierover meepraten. Haar voormalige rector verbood studenten gewoon om te protesteren. ‘Gelukkig is hij nu ontslagen,’ zegt ze. Het incident heeft haar wel meer over de politiek doen nadenken. Ook Darja, die rechter wil worden, kijkt wel uit om de straat op te gaan. ‘Voor je het weet word je van de universiteit gestuurd.’ Maar ze heeft wel begrip voor de reactie van de overheid. ‘Die protesten maken het centrum van de stad onveilig, er kunnen gevechten ontstaan.’

Hoezo repressie?

Zijn jonge Russen die repressie nooit eens zat? Volgens Volkov hebben ze simpelweg niet het idee dat ze in een land leven met een repressieve regering. Uit interviews met jongeren die waren opgepakt tijdens de protesten, bleek dat ze er niet bij stil hadden gestaan dat deelname strafbaar was. Zelfs diegenen die trouw het blog van Navalny lazen, hadden er geen rekening mee gehouden dat ze aangehouden zouden kunnen worden. ‘Jongeren geloven dat ze in een democratie leven met vrijheid van meningsuiting,’ zegt Volkov.

‘Natuurlijk,’ bevestigt de 16-jarige Dima, ‘anders zouden ze ons toch niet laten protesteren?’ Zijn leeftijdsgenoot Ljoebov, die demonstreren sowieso zinloos vindt, denkt daar anders over. ‘Als we in een vrij land leven, waarom slaan ze die protesten dan zo bruut uit elkaar?’ Sonja ziet het weer net even anders. ‘Het is niet de regering maar het volk zelf dat de ander geen eigen mening gunt.’ Haar vriendin Anja knikt. ‘Het is tegenwoordig hip om patriot te zijn. Als je zegt dat je van Oekraïne of Amerika houdt, wordt je met de nek aangekeken.’

Dima (16) vindt Rusland een vrij land: 'Anders zouden ze je toch niet laten demonstreren?'

Volgens Anja, die het homohuwelijk om religieuze redenen afkeurt, bewijzen de rechtszaken tegen Navalny evenals de beperkingen die de overheid oplegt aan de media dat Rusland geen democratie is. ‘Om die reden voel ik me gedwongen om steeds beter op de hoogte te zijn van wat er om me heen gebeurt. Want wat wacht mij als ik straks volwassen ben? Een leven gebonden aan regels?’

Toch durft Anja vandaag niet te protesteren. Of de protesten van 12 juni even omvangrijk zullen zijn als die van 26 maart is de vraag. Ivan baalt in ieder geval dat hij niet mee kan doen. ‘Hoe is het mogelijk: net die dag hebben ze een studiereis buiten de stad gepland.’

Column | Ja is nee

19 september 2017

Auteur: Wabke Waaijer

Dat een vreemde taal spreken meer inhoudt dan letterlijk vertalen, wist filosoof Ludwig Wittgenstein prachtig te benoemen in zijn Filosofische onderzoekingen. Er is geen een/op/eenrelatie tussen taal en werkelijkheid, want iedere taal vormt een wereld op zich. Betekenis ontstaat volgens Wittgenstein door het gebruik en de regels die daaruit voortvloeien. Vandaar dat mijn Russische studenten – ik doceer Nederlands op de Moskouse Linguïstische Staatsuniversiteit – altijd enthousiast ja knikken en ja zeggen, als ze nee bedoelen, bijvoorbeeld als ik vraag: “Jullie zijn zeker nog niet klaar met de opdracht?” Eigenlijk zouden ze dan nee moeten zeggen, want in het Nederlands antwoord je met nee op een ontkennende vraag, ook al is die ontkenning juist. Dit is vreemd voor Russische studenten die in het Russisch gewend zijn om zo’n vraag met ja te beantwoorden.

Russen in Nederland over de oorlog in Oekraïne – deel I

Wat betekent de oorlog in Oekraïne voor in Nederland woonachtige Russen? Hoe verloopt de communicatie met Nederlanders, Oekraïners en met het thuisfront? In gesprek met vijf Russen over wat er veranderde nadat Poetin op 24 februari deed wat niemand voor mogelijk had gehouden.

Door Wabke Waaijer
18 maart 2022

Terwijl ze thee en lekkere koekjes op tafel zet, vertelt Ljoeba (39) hoe pessimistisch ze is over de situatie. Ze probeert haar contacten in te zetten om kennissen in de Oekraïense stad Odessa te helpen naar Polen te vluchten. Het is het enige wat ze kan doen.

‘Ik voel me erg slecht, ik leef van dag tot dag, het is gewoon verschrikkelijk,’ antwoordt Ljoeba als ik vraag hoe het met haar gaat. ‘Maar wat ik voel is niks vergeleken met wat er in Oekraïne zelf gebeurt’, benadrukt ze. ‘Maar het feit dat wij dat doen, is gewoon niet om voor te stellen. Mijn Moskouse vrienden zijn helemaal kapot.’ Veel van hen waren al vertrokken, maar door deze oorlog verlaten steeds meer jonge mensen het land. ‘Armenië, Georgië en Turkije zitten vol met Russen. Die gaan weg omdat ze vrezen voor de economische gevolgen, maar ook uit angst dat het een Noord-Korea wordt, ze zijn bang dat je nooit meer ergens naartoe kunt.’

Ze heeft geen last van anti-Russische sentimenten in Nederland. ‘Ook omdat ik met mensen omga die begrijpen dat het niet aan mij ligt wat er in Oekraïne gebeurt.’

Ljoeba verliet Rusland twintig jaar geleden voor studie in het buitenland en bleef voor de liefde in Nederland. Ze wil anoniem blijven. Hoewel ze niet weet of er vanuit Rusland gelet wordt op wat Russen in Nederland zeggen, is ze toch bang dat haar uitspraken over de oorlog haar 70-jarige moeder in Moskou in de problemen kunnen brengen.

‘Ik kan haar geen geld meer sturen. Ze heeft een miserabel pensioen en de laatste jaren heb ik haar boodschappen allemaal online besteld en vanuit Nederland betaald. Nu zijn die transacties [door de sancties – red.] niet meer mogelijk. Ze heeft een beetje spaargeld opzij gelegd waarmee ze zich nu net kan redden. ’

Haar moeder durft niet door de telefoon over de oorlog te spreken, bang om afgeluisterd te worden. Hoewel Ljoeba’s moeder niet in de propaganda gelooft, praten veel jongeren niet graag met hun ouders over de oorlog. ‘Ouderen geloven niet dat er een oorlog is. Ze denken dat de Russen de bevrijders zijn en de Oekraïners fascisten. In hun ogen is Rusland degene die goed doet. Ook intelligente mensen denken zo, maar dit is een soort psychologische zelfbescherming. Ze willen gewoon in het sprookje geloven.’

Ook Jelena (45 jaar) wil anoniem blijven. Ze is zes jaar in Nederland. Met haar Nederlandse man heeft ze voorlopig een ‘wapenstilstand’ afgesproken: praten over de oorlog in Oekraïne doen ze niet om de goede vrede thuis te bewaren. Natuurlijk hoopt ze dat deze oorlog zo snel mogelijk stopt. Tegelijkertijd kan ze de oorlog die haar land is begonnen niet veroordelen. Hoewel ze geen aanhanger van Poetin is en tegen de annexatie van de Krim was, denkt ze dat Poetin een logische reden moet hebben voor de inval. Wat die reden is, weet ze niet precies. ‘Heel Rusland was verbaasd toen deze oorlog begon. Maar ik ondersteun de oorlog, omdat ik bang ben dat Poetin anders wordt afgezet. Dan kan Rusland uiteenvallen net zoals Joegoslavië.’

Ze heeft geen directe ervaringen met russofobie en voelt zich zelfs gesteund door veel Nederlandse kennissen. Maar dat de kleuren van de Oekraïense vlag op veel plekken in Den Haag zichtbaar zijn, ervaart ze als bedreigend. ‘Mij bevalt het niet dat er overal geel-blauwe symbolen zijn. Dat is niet ongevaarlijk. Mijn kinderen zijn bang voor agressie omdat ze half Russisch zijn.’

Jelena heeft naast haar directe familie in Moskou, ook familie in Kyiv. ‘Zij in Oekraïne beschuldigen nu mijn familie in Moskou van de oorlog’.

Jelena zelf gelooft noch televisiebeelden, noch de krant: ‘Waarheid is het eerste wat sneuvelt in een oorlog’. Maar het Russische narratief dat volgens het Westen onderdeel is van de oorlogspropaganda, gelooft ze wel. ‘Ik las dat ze in Oekraïne met steun van de Verenigde Staten biologische wapens ontwikkelen.’

‘In Rusland zijn mensen erg angstig’, constateert Jevgeni (40) die al meer dan tien jaar als jurist voor bedrijven in Nederland werkt. Die angst achtervolgt hen zelfs in Nederland. Jevgeni heeft veel Russische collega’s die proberen hun Oekraïense familieleden naar Nederland te evacueren. ‘Vandaag praatte ik met een collega tijdens de lunch. Zij is Russisch, haar man is Oekraïens. Ze hadden net haar schoonouders uit Oekraïne geëvacueerd. We vroegen ons af hoe dit alles moet eindigen. Ik zei: “Waarschijnlijk stopt het pas als iemand Poetin heeft gedood.” Natuurlijk maakte ik een grapje maar tegelijkertijd ook niet want ik weet het anders echt niet. Maar zij snapte niet dat ik zoiets durfde te zeggen. Terwijl wij gewoon in Amsterdam zaten te lunchen tussen allemaal Nederlanders die ons toch niet konden verstaan.’

Jevgeni schaamt zich in de eerste plaats ontzettend voor wat zijn land doet. ‘Natuurlijk raakt de oorlog ook mij maar op een veel onbeduidendere manier dan hoe het Oekraïners raakt. Daarnaast weet ik dat gewone mensen in Rusland hier de prijs voor zullen moeten betalen. Ik heb met hen te doen want ik weet dat ze tot nu toe hoop hadden voor de toekomst.’ Zijn moeder wilde graag naar Cuba om daar uit nostalgie de sfeer van het communisme op te snuiven. ‘Die reis gaat nu natuurlijk niet door, maar ik dacht ook: voor de Sovjettijd hoef je niet meer naar Cuba, je zit er weer middenin!’

Jevgeni heeft geen begrip voor de oorlog die Poetin begonnen is. ‘Rusland sprak over zogenaamde ‘denazificatie’ (een term die duidt op het naoorlogse proces waarbij de geallieerden Duitsland en Oostenrijk zuiverden van Nazi-elementen – red.), maar dat is iets heel anders. In Oekraïne heb je nationalisten maar die heb je in ieder land, het is geen aanleiding voor oorlog. In Rusland heb je veel meer nationalisten dan in Oekraïne. Bovendien is het nationalisme in Rusland in veel gevallen radicaler. Oekraïne is in mijn ogen een redelijk progressief land met normale mensen. Maar Poetin ziet Oekraïne niet als een volwaardig land. Hij probeert Belarus en Oekraïne te pakken als deel van de “Russische wereld”.’

Met zijn Russische vrienden in zowel Nederland als Rusland gaat het over niets anders dan de oorlog. ‘Niemand vindt oorlog een goede oplossing. Maar sommige vrienden in Rusland hebben een andere visie dan ik. Zij zien bijvoorbeeld de uitbreiding van de NAVO als oorzaak of ze vinden dat er Nazi’s aan de macht zijn en dat de Russische bevolking daar in gevaar is. Ze rechtvaardigen de oorlog niet maar proberen de oorlog uit te leggen met dat wat ze op de televisie horen. In Rusland is zoveel propaganda dat je heel sterk in je schoenen moet staan om niet aan het twijfelen te worden gebracht.’

Hoewel Jevgeni geen last heeft van anti-Russische sentimenten in Nederland, zegt hij liever niet waar hij vandaan komt. ‘Want ik kan helaas niet trots zijn op mijn land. Ik ben eigenlijk al heel lang niet trots op mijn land. Ik voel geen behoefte om mijn Russische identiteit uit te dragen. Ik voel geen behoefte om te spreken over waar Rusland beroemd om is. Wat er nu gebeurt, is gewoon heel triest.’

De Russische Karina (32) pendelde de afgelopen jaren tussen Moskou en Amsterdam om haar Oekraïense vriend op te zoeken. ‘Toen de oorlog uitbrak verdween de grond onder mijn voeten. Ik was in Moskou, heb meteen mijn spullen gepakt en ben met één van de laatste vliegtuigen naar Amsterdam gekomen.’

Karina werkt als communicatietrainer maar als ik haar bel staat ze bij een hotel in Amsterdam om gevluchte Oekraïense familieleden van haar vriend op te vangen. ‘Wij helpen hen om hier een beetje te landen. Ze hebben negen dagen achtereen in de auto gezeten. In files gestaan. Familie moeten achterlaten.’

Van negatieve reacties omdat ze uit Rusland komt, heeft ze geen last. ‘In Nederland voel ik me veilig. Mensen zijn meelevend. Want dit is voor een groot deel van de Russen ook een zeer pijnlijke tijd. De teneur in de Russische politiek is nu ‘als je niet met ons bent, dan ben je tegen ons’. Als je de oorlog niet ondersteunt, als je niet tegen de sancties bent, word je als landverrader gezien. Toen ik op Instagram schreef dat ik tegen de oorlog ben, stuurden bekenden mij berichten dat ik een landverrader ben.’

Haar relatie met Oekraïense vrienden staat niet onder druk. Maar het contact is wel iets moeilijker geworden door de oorlog, vertelt Karina. ‘Mijn Oekraïense vrienden willen over ander thema’s praten dan ik. Ze kijken het nieuws waar je beelden ziet van de tragische gebeurtenissen die zich afspelen in de steden zoals bombardementen en het wegdragen of begraven van lijken. Ik kan dat niet aanzien omdat ik dan waarschijnlijk voel, shit, daar ben ik deels schuldig aan.’

Tegelijkertijd is Karina van mening dat Poetin zich door niemand zou hebben laten tegenhouden. ‘Maar de straat op gaan is in Rusland gevaarlijk. Je kan je baan kwijtraken waardoor je je gezin niet meer kunt onderhouden, of je belandt in de gevangenis. Maar zelfs als alle Russen de straat op gaan, kunnen ze Poetin niet tegenhouden want de veiligheidsdiensten houden iedereen tegen. Toch schrijf ik mijn Oekraïense vrienden: “Vergeef me dat het zo heeft uitgepakt. Dit heb ik nooit gewild.”

‘De oorlog kwam onverwacht. Het was een schok voor veel van mijn bekenden’ zegt Kirill (49) die al twaalf jaar in Nederland werkt voor een verzekeringsbedrijf. Kirill vreest dat men door de oorlog negatiever naar Russen zal gaan kijken, al heeft hij dit zelf nog niet ervaren.

‘Ik vind het heel naar om met collega’s uit Oekraïne te praten wiens familieleden daar in de oorlog zitten. Ik voel me heel slecht bij de situatie.’ Maar Kirill vindt niet dat hij zijn geboorteland kan veroordelen. ‘Op Facebook zie ik dat Oekraïners die in Nederland wonen zich agressief uitlaten. Ik heb dat ook in 2014 meegemaakt. Toen was er een Oekraïense collega die mij vroeg waarom Rusland zich zo gedroeg. Maar wat kan ik daarop zeggen? Moeten we dan een politieke discussie gaan voeren of moet ik me gaan rechtvaardigen voor Rusland? Ik vind van niet.’

Kirill vindt het moeilijk om zich een mening te vormen over de oorlog in Oekraïne. ‘Ik vind het verschrikkelijk voor die mensen. Maar over de politiek hierachter wil ik niets zeggen. Ik woon niet in Rusland. Maar ik heb wel familie daar. Hoe ik er hier, woonachtig in Nederland, over denk, doet er niet zoveel toe.’

Enerzijds beschouwt Kirill de regering in Oekraïne niet als ‘Nazi’s’ zoals de staatspropaganda in Rusland beweert. Anderzijds vindt hij dat Oekraïne de afgelopen acht jaar een te nationalistische koers heeft gevaren door bijvoorbeeld het gebruik van de Russische taal te beperken.

Met zijn familie in Rusland praat hij ook liever niet over de oorlog. ‘Zij hebben behoorlijk extreme posities. Ze keuren goed wat er gebeurt. We denken er verschillend over omdat zij andere informatie hebben. In Rusland wordt de politiek door de meerderheid ondersteund.’

Hij maakt zich zorgen over waar deze oorlog zal eindigen. Ondertussen ziet hij hoe zijn vrienden in Moskou indirect met de gevolgen van de oorlog te maken krijgen. ‘Mijn vrienden werken in de bankenwereld, sommigen zijn hun baan al kwijt, de toekomst is onzeker. Maar wat heeft het voor zin om Poetin daarvan te beschuldigen? In Rusland is men niet helemaal vrij. Mijn vrienden behoren niet tot die marginale laag van de maatschappij die hun leven riskeert door naar demonstraties te gaan.’

Wabke Waaijer (1985) is slavist en medewerker van kennisplatform Raam op Rusland.

(Sommige namen zijn veranderd omdat de bron anoniem wilde blijven)

Foto: Pixabay via Pexels

RaamOp
Rusland

Russische verliezen worden krampachtig geheimgehouden, maar sijpelen door

Wabke Waaijer 27 april 2022

Ruslands oorlog in Oekraïne duurt langer dan gedacht en er komen steeds meer aanwijzingen dat het aantal gesneuvelden veel hoger ligt dan de officiële cijfers doen geloven. Op 8 maart – internationale vrouwendag– beloofde Poetin nog om alleen beroepsmilitairen naar Oekraïne te sturen maar onder de doden blijken ook steeds meer dienstplichtigen. Dringt de oorlog tot Rusland door en ontstaat er door de zware verliezen onrust en verzet?

Minister van Defensie Sjojgoe deelt onderscheiding uit aan een gewonde Russische militair voor zijn bijdrage aan de 'speciale militaire operatie' in Oekraine. Foto: Russische ministerie van Defensie.

door Wabke Waaijer

De familie van de vermiste 21-jarige Sergej Groedinin uit de Amoer regio in het Verre Oosten, kreeg tegenstrijdige berichten over hun zoon, die diende op het oorlogsschip Moskva. Zijn moeder Tamara Groedinina, kreeg via de noodlijn van het ministerie van Defensie te horen dat haar zoon in leven zou zijn en bij de eerste mogelijkheid contact zou opnemen. Tegelijkertijd zou ze van de leiding van het schip begrepen hebben dat haar zoon zou zijn overleden of vermist was. Bij het evacueren van haar zoon zou er iets mis zijn gegaan. De moeder gaat er nu vanuit dat haar zoon met het schip gezonken is.

Op 7 april zei Kremlin woordvoerder Dmitri Peskov in een interview met Sky News dat het Russische leger ‘aanzienlijke verliezen’ heeft geleden en dat het een ‘enorme tragedie is’ voor Rusland. Met die ‘aanzienlijke verliezen’ doelde Peskov op de 1351 gesneuvelde Russische soldaten en 3825 gewonden, die het Russische Ministerie van Defensie op 25 maart bekend maakte, de tweede keer sinds het begin van de Russische invasie dat de autoriteiten met officiële cijfers naar buiten kwamen.
Uit recent onderzoek van de onafhankelijke nieuwsdienst Mediazona blijkt echter dat er minstens 1744 militairen zijn omgekomen in Oekraïne. Mediazona heeft met een team van vrijwilligers openbare bronnen – berichten in kranten, op sociale media en op de websites van de overheid - nageplozen op omgekomen soldaten. Het werkelijke aantal gesneuvelde soldaten kan daaruit echter niet worden afgeleid.

De NAVO schatte een maand geleden dat er tussen de 7.000 en 15.000 Russische militairen gedood waren. De Amerikanen gaan uit van ruwweg 10.000. Het Oekraïense Ministerie van Defensie meldt een nog veel hoger aantal, namelijk meer dan 21.000 soldaten. Als je uit gaat van de Oekraïense schatting, zou Rusland meer militairen hebben verloren in de twee maanden van deze oorlog dan tijdens de oorlog in Afghanistan (daar zijn tussen 1979 en 1989 14.453 Sovjet-soldaten omgekomen).

Slecht nieuws voor de provincie

De Russische autoriteiten zijn terughoudend in het melden van slecht nieuws en laten dit traditiegetrouw over aan de regionale autoriteiten. Zij publiceren de namen van gesneuvelde militairen en spreken hun medeleven uit met de nabestaanden in de lokale pers. Zeker tien Russische regio’s (waaronder Tatarstan, Oedmoertië, Kaloega) hebben al melding gemaakt van een begrafenis van één of meer in Oekraïne gesneuvelde soldaten. Er is een interactieve Google Maps gemaakt waarop je in één oogopslag kunt zien waar de gesneuvelde soldaten precies vandaan komen en welke militaire functie zij vervulden. Ieder doodshoofd staat voor een gesneuvelde Russische soldaat die met naam genoemd wordt. Een link verwijst verder naar het nieuws over de overleden soldaat in de lokale pers of naar de melding die erover is gemaakt op VKontakte, het Russische Facebook.

Het zijn vaak arme gezinnen en mensen uit de provincie die de hoogste prijs voor de oorlog betalen. Zo valt het op dat er relatief veel militairen zijn omgekomen in de arme regio’s zoals de zuid Siberische autonome republiek Boerjatië en de noord-Kaukasische republiek Dagestan, waar jongens tekenen voor een baan als beroepsmilitair. Terwijl veel gesneuvelde militairen uit kleine afgelopen dorpjes komen, komen slechts enkelen uit het rijke Moskou. Verder valt op dat het dodental in regio's met etnische minderheden relatief hoog ligt. Zo zijn er veel doden te betreuren in de Islamitische deelrepublieken Dagestan en Ingoesjetië maar ook in de overwegend boeddhistische deelrepublieken Toeva en Boerjatië.

Via Google Maps is een overzicht gemaakt van waar de gesneuvelde militairen vandaan komen. Screenshot Google Maps.

Staatsgeheim

Sinds 2015 wordt informatie over omgekomen soldaten in vredestijd of tijdens ‘speciale operaties’ (zolang er geen staat van oorlog of beleg is afgekondigd) als staatsgeheim beschouwd en daarom niet zomaar gepubliceerd. Critici vermoeden dat deze maatregel destijds is ingesteld om het aantal gesneuvelden in Syrië en Oost-Oekraïne in de doofpot te stoppen.

Nieuw is dat ook informatie over familieleden van omgekomen militairen zoveel mogelijk geheim wordt gehouden. Tot voor kort werden de uitkeringen (denk aan o.a. extra pensioen, betaling van gas, water, licht, en gratis vakanties naar sanatoria) voor nabestaanden van gesneuvelde militairen (bijvoorbeeld voor oorlogsveteranen uit Tsjetsjenië of Syrië) geregeld door het districtsbestuur. Maar nu wil het ministerie van Defensie dat nabestaanden zich wenden tot de militaire recruteringsbureaus om op die manier informatie over gesneuvelde soldaten te centraliseren en zo beter te controleren.

Tegenstrijdige informatie

Voorlopig zijn het vooral de verhalen van familieleden van de bemanningsleden van het gezonken vlaggenschip Moskva waarover iets bekend wordt. Er heerst veel onzekerheid over het lot van de bemanning van het oorlogsschip waar ruim 500 bemanningsleden aan boord waren. Tien dagen na het zinken van de Moskva meldde het ministerie van Defensie dat er één officier was omgekomen en 27 bemanningsleden werden vermist.

Volgens een anonieme bron van Meduza staat van 37 mannen vast dat ze zijn omgekomen en zijn er honderd vermisten. Een bron van het onafhankelijke Novaja Gazeta Evropa heeft via haar zoon die op het schip voer, vernomen dat er 40 bemanningsleden zijn omgekomen bij de ramp.

Brand op het Russische oorlogsschip Moskva. Foto: Wikipedia.

In de nacht van 14 april brak er brand uit op het schip waarna het is gezonken. Volgens Oekraïne werd de explosie veroorzaakt door een raketaanval. Volgens Rusland ging het om aan boord ontplofte munitie. Familieleden van bemanningsleden worden tot wanhoop gedreven door tegenstrijdige informatie over het lot van hun zoons.

Dmitri Skrebet’s schreef op sociale media over zijn zoon: ‘Mijn zoon is dienstplichtige en ik ben door de leiding van het schip Moskva geïnformeerd dat hij niet bij de doden hoort maar vermist is (...) Een dienstplichtige die niet deel zou moeten nemen aan vijandelijkheden is opgegeven als vermist. Mensen! Hij wordt vermist op open zee?!!!!!’

Ook een andere vermiste matroos, de 21-jarige Sergej Groedinin was dienstplichtige en werd direct na zijn opleidingsfase op de Moskva gestationeerd. Toen de ‘speciale militaire operatie’ begon, ging zijn moeder ervan uit dat haar zoon niet naar een gevaarlijke plek zou worden gestuurd omdat hij een dienstplichtige was. Alleen beroepsmilitairen, Russen die vrijwillig contract met het leger hebben getekend, mogen voor de ‘speciale militaire operatie’ worden ingezet. Pas als er officieel sprake is van oorlog en algemene mobilisatie, zijn dienstplichtigen inzetbaar, maar daarvoor schrikt het Kremlin vooralsnog terug.

Op Internationale vrouwendag beloofde Poetin in een toespraak om geen dienstplichtigen in te zetten in de oorlog in Oekraïne. ‘Ik benadruk dat soldaten die de dienstplicht vervullen niet deelnemen en niet zullen deelnemen aan oorlogshandelingen. Ook zullen we niet extra gaan mobiliseren’ stelde de Russische president zijn volk gerust. Intussen heeft Kremlinwoordvoerder Peskov gemeld dat er een onderzoek gaande is naar hoe het kan, dat er toch dienstplichtigen naar de strijd in Oekraïne zijn gestuurd.

Soldatenmoeders

Uit het onderzoek van Mediazona naar de omgekomen soldaten in Oekraïne bleek ook dat 69 jongens niet ouder dan 19 jaar waren. Onder hen waren vermoedelijk ook dienstplichtigen.

Hoewel het leger in Rusland de afgelopen jaren een stuk populairder is geworden staan de meeste jongens niet te springen om naar Oekraïne te worden gestuurd nu Rusland daar oorlog voert. Net als ieder jaar worden in Rusland tussen 1 april en 15 juli zo’n 135.000 jongens van 18 tot 27 jaar jongens opgeroepen voor de dienstplicht. Dit is de zogenaamde voorjaarsoproep, in de herfst volgt nog een lichting.

Het Petersburgse Comité van Soldatenmoeders dat zich inzet voor de rechten van dienstplichtigen en militairen zegt in een interview met lokale pers dat het aantal mensen dat hen om hulp vraagt enorm is toegenomen de afgelopen tijd en dat het voor de recruteringsbureaus moeilijker zal worden om dienstplichtigen te werven.

Direct na het begin van de invasie was er veel bezorgdheid onder ouders. ‘Het aantal verzoeken om hulp is letterlijk tien keer zoveel geworden. Dat heeft vooral te maken met datgene wat er gebeurd aan de grenzen en in Oekraïne’ zei de voorzitter van de organisatie in een interview met de Russische website Zags.ru. ‘Wij krijgen verzoeken om hulp van ouders die geen contact kunnen leggen met hun zoon. Dat zijn én dienstplichtigen én beroepsmilitairen. Er komen ouders naar ons toe van militairen die eigenlijk dienstplichtigen waren en plotseling beroepsmilitairen werden. Ook hebben we enkele ouders die zeiden dat hun kinderen krijgsgevangen zijn.’

Gewonde militairen krijgen een speciale onderscheiding uitgereikt. Foto: Russische ministerie van Defensie.

Steeds meer deserteurs

Maar niet alleen dienstplichtigen zien er tegen op om naar Oekraïne te worden gestuurd. Ook onder beroepsmilitairen en de strijdkrachten van de Russische Nationale Garde (oftewel Rosgvardia, de binnenlandse ordehandhavers) is niet iedereen bereid om te vechten in Oekraïne. Al sinds het begin van de oorlog sijpelen hierover verhalen naar buiten via de media. Om hoeveel deserteurs het precies gaat is onduidelijk, schrijft Mediazona, maar waarschijnlijk gaat het om zeker duizend man en het aantal neemt toe.

Een nieuwssite in Pskov heeft via z’n Telegram kanaal bericht over zestig militairen die begin april weigerden om naar Oekraïne te gaan. ‘Een groot deel van hen wordt nu ontslagen, sommigen dreigen ze met strafzaken.’ Van de Russische Nationale Garde zouden 500 leden uit het zuiden van Rusland hebben geweigerd. Een aantal gardisten, afkomstig uit de Siberische regio Chakassië, zou hebben geweigerd terug te gaan naar Oekraïne omdat zij te slecht bewapend tijdens hun eerste missie onder vuur waren komen te liggen. Verder is bekend dat 300 militairen uit de Georgische afvallige regio Zuid-Ossetië weigerden om naar de oorlog gestuurd te worden.

Krijgswet

De Russische advocaat Maksim Grebenjoek komt op voor militairen die weigeren om te vechten. Zolang Rusland niet officieel de krijgswet heeft afgekondigd, is het lastig voor de staat om de weigeraars strafrechtelijk te vervolgen voor hun desertie. Dit zou in ieder geval gelden voor de strijdkrachten van de Russische Nationale Garde en voor dienstplichtigen. Beroepsmilitairen mogen niet zomaar zonder geldige reden weigeren.

Op militairen waar geen strafzaak tegen kan worden aangespannen, oefent de militaire leiding druk uit door hen bijvoorbeeld te ontslaan, zeggen mensenrechtenadvocaten in de Russische media. Deserteurs hebben bovendien niet alleen met hun directe leidinggevenden te kampen, maar stuiten in sommige gevallen ook op onbegrip van hun omgeving als die overtuigd is van de noodzaak van de oorlog. Familie is soms echter juist ook de reden waarom zij niet naar de oorlog terug willen keren.

Michail Benjasj van het mensenrechtenadvocaten collectief Agora denkt dat steeds meer militairen en leden van de Russische Nationale Garde zullen weigeren om te vechten. ‘Hoe meer doodskisten er uit Oekraïne komen, hoe minder animo er zal zijn in Rusland om zich op te offeren’, zegt Benjasj tegen Radio Free Europe.

De Petersburgse mensenrechtenactivist Joeri Vdovin benadrukt echter in gesprek met Radio Free Europe dat de meerderheid van de Russische militairen geen enkel bezwaar lijkt te hebben om namens Rusland te vechten in Oekraïne. Hij betreurt dat militairen blijkbaar eerst de dood in de ogen moeten hebben gekeken om tot inzicht te komen dat het om een zinloze oorlog gaat.

‘Soldaten die rechtstreeks met een zinloze dood worden bedreigd, mogen dan hun afkeuring van deze oorlog uitspreken, maar dat zijn er niet veel, de meerderheid is bereid gehoorzaam naar de slacht te gaan’ zegt Vdovin tegen Radio Free Europe. ‘Toch opent de tastbare en zinloze dood velen de ogen. Gesneuvelden worden helden genoemd, maar hun heldhaftigheid betekende ook de dood van een Oekraïner. En diegenen die vandaag weigeren hieraan deel te nemen, die willen niet doden, laat staan gedood worden. Alle mensen zijn broeders, waarom zou iemand gedood moeten worden? Of het nu gaat om Oekraïners, Kazachen, Amerikanen, je mag niet doden. En dit begint door te dringen tot militairen, maar helaas lang niet tot allemaal.’

Bronnen: BBC Russian, Meduza, Kommersant, Radio Free Europe, Deutsche Welle, Mediazona, Novaja Gazeta Evropa, RBK, Kommersant, Zags.ru, Kremlin.ru, Riddle

RaamOp
Rusland

‘Het heeft geen zin om Poetin tegemoet te komen'

Wabke Waaijer 22 juni 2022

Ilja Jasjin is één van de laatste oppositieleden die nog op vrije voeten is in Rusland. Vorige week was hij te gast bij blogger Joeri Doed die met tien miljoen volgers één van de populairste kanalen op het Russische YouTube runt. In een bijna twee uur durend interview ging het over de oorlog in Oekraïne, Rusland zonder Poetin, Jasjins veelbesproken liefdesleven en waarom de Kremlincriticus nog niet in de gevangenis zit. Wabke Waaijer portretteert de volhardendste politicus van Rusland.

Ilja Jasjin, beeld uit het interview met Joeri Doed

door Wabke Waaijer

Na Aleksej Navalny is Ilja Jasjin (1983) de bekendste oppositiepoliticus van Rusland die niet achter de tralies zit. Jasjin voert net zo lang oppositie als Poetin in Rusland aan de macht is. Hij werd tientallen malen gearresteerd naar aanleiding van protestacties en is lid geweest van verschillende oppositiebewegingen in de linkse hoek. Net als Navalny begon Jasjin in 2000 bij de sociaal-liberale partij Jabloko (Appel) van Grigori Javlinski. Beiden zagen zichzelf als vertegenwoordigers van een nieuwe generatie in de Russische politiek. Ze kozen vervolgens ieder hun eigen weg maar in hun verzet tegen Poetin liepen ze schouder aan schouder. In het verleden werkte Jasjin nauw samen met de vermoorde politicus Boris Nemtsov met wie hij in 2008 de politieke beweging Solidarnost oprichtte, evenals met de naar het buitenland uitgeweken wereldkampioen schaken Garry Gasparov.

Doed vroeg ook naar Jasjins priveleven waarover al veel naar buiten is gekomen. Zo heeft hij een relatie gehad met de voormalige televisiester en presidentskandidate Ksenia Sobtsjak, de dochter van de eerste vrij gekozen burgermeester van Sint-Petersburg. Vorig jaar werd bekend dat Jasjin na een jaar huwelijk alweer ging scheiden van de Russische zangeres Vera Moesaeljan. Ook ging het over het compromitterende materiaal dat 12 jaar na dato is verstuurd naar Jasjins verloofde (inmiddels ex-vrouw) waaruit bleek dat hij het bed deelde met twee vrouwen. Volgens Jasjin ging het om een provocatie waarbij hij onder invloed van cocaïne is verleid.

Jasjins belangrijkste positie in zijn politieke carriere was die van voorzitter van de deelraad van de Moskouse wijk Krasnoselski waar hij in 2017 verkozen werd. Tot op heden is hij in deze wijk actief als raadslid waar hij burgers op praktische wijze probeert te helpen door bijvoorbeeld een sociale taxi te regelen voor mensen die slecht ter been zijn of door burgers meer inspraak te geven in de besluitvorming in de wijk.

In 2021 wilde Jasjin meedoen met de Moskouse gemeenteraadsverkiezingen, maar hij werd uitgesloten van deelname wegens zijn publieke steun voor Aleksej Navalny en zijn team FBK, dat in Rusland verboden en opgerold werd als extremistische organisatie.

Zo populair als Navalny is Jasjin overigens nooit geworden. Hoewel Jasjin in het verleden meer links georiënteerd was en Navalny meer rechts-conservatief waardoor zij het oneens waren over bijvoorbeeld het migrantenvraagstuk, zijn die verschillen in de context van het huidige extreem autoritaire en imperialistische Rusland naar de achtergrond verdrongen. Jasjin toonde in het gesprek met Doed zelfs begrip voor Navalny’s argumentatie dat de nationalistische gevoelens onder een bepaalde groep Russen beter in bedwang gehouden kunnen worden als er een politieke partij is die de anti-migranten stemming kan kanaliseren.

Jasjin heeft veel respect voor Navalny die zelfs na de aanslag met het zenuwgas Novitsjok de moed had om terug te keren naar Rusland omdat hij daar het verschil wilde maken. Dat laatste is erg belangrijk voor Jasjin die inspiratie haalt uit het doorzettingsvermogen van Navalny die onlangs naar een nog strengere strafkolonie werd overgeplaatst en een nieuw vonnis van 9 jaar strafkamp kreeg opgelegd. ‘Als Navalny zelfs moed blijft houden in gevangenschap zou ik me toch schamen als ik de moed liet zakken terwijl ik op vrije voeten ben,’ aldus Jasjin tegen Doed. De mini-documentaire ‘Svidetel’’ (getuige), te zien op Jasjins eigen YouTube kanaal (een belangrijke inkomstenbron van het raadslid) laat zien hoe hij Navalny in maart dit jaar bezoekt in zijn strafkolonie om daar op te treden als getuige.

Aleksej Navalny en Ilja Jasjin tijdens een mars van de oppositie tegen de repressie op 12 juni 2013. Foto: Wikipedia.

Nog niet gepakt

Eén van de meest prangende vragen tijdens het twee uur durende interview was waarom Jasjin, anders dan Navalny en andere oppositieleden, nog niet in de gevangenis zit. Want hoewel Jasjin qua populariteit niet in de buurt komt van Navalny en in die zin veel minder intimiderend voor het Kremlin is, is dat geen garantie voor veiligheid. Zo zit de activist en journalist Vladimir Kara-Moerza (die twee maal een vergiftigingspoging overleefde) al sinds april in voorlopige hechtenis. Tegen hem is een strafzaak aangespannen wegens het verspreiden van valse informatie over de Russische strijdkrachten, iets wat sinds de Russische invasie in Oekraïne tot een jarenlange gevangenisstraf kan leiden. Kara-Murza heeft zich van meet af aan tegen de oorlog uitgesproken.

Ook voor Jasjin zelf is het gissen waarom ze hem nog niet gearresteerd hebben, maar hij heeft twee hypotheses. Ten eerste vermoedt hij dat de besluitvorming over welke tegenstanders van het regime er gearresteerd worden chaotisch en willekeurig verloopt. Ten tweede ziet het Kremlin volgens Jasjin ook in dat oppositieleden zelfs vanachter de tralies nog invloed kunnen uitoefenen op de samenleving. Daarom denkt Jasjin dat de top van het Kremlin hem veel liever ziet vertrekken naar het buitenland dan dat ze er nóg een politieke gevangene bij krijgen.

Jasjin heeft het idee dat men hem bang probeert te maken door collega’s te arresteren in de hoop dat hij besluit te emigreren. Zo zit één van zijn collega’s uit de Moskouse deelraad nu vast omdat hij had voorgesteld als gemeente geen festiviteiten te organiseren omdat dit misplaatst is gezien de oorlog die nu gaande is in Oekraïne. Dit voorstel is door de autoriteiten beschouwd als het verspreiden van nepnieuws over de Russische strijdkrachten.

Alleen al het feit dat Jasjin een uitgesproken tegenstander van de oorlog in Oekraïne is, brengt hem dus in gevaar. Tegen Jasjin zijn al drie administratieve zaken aangespannen wegens het ‘in diskrediet brengen van het leger’. Hij moest voor de rechter verschijnen o.a. vanwege het publiceren van een foto van de Amerikaanse protesten tegen de oorlog in Vietnam in 1969 en vanwege het citeren van de bekende dissident en atoomgeleerde Andrej Sacharov die zich uitsprak tegen de inval van de Sovjet-Unie in Afghanistan.

Overigens heeft interviewer Joeri Doed zich ook publiekelijk uitgesproken tegen de oorlog. Volgens de laatste geruchten is hij onlangs naar Spanje verhuisd, waarschijnlijk uit veiligheidsoverwegingen. In april 2022 werd de veel bekeken YouTuber samen met o.a. de bekende politologe Jekaterina Sjoelman tot buitenlands agent verklaard.

Doed staat bekend om zijn spraakmakende documentaires waarin hij gevoelige thema's bespreekbaar maakt. Zo bereikte hij een miljoenenpubliek met documentaires over omstreden thema's zoals de gijzeling van de school in Beslan, over de verzwegen hiv- en aidsproblematiek in Rusland, de Goelag-kampen en over Wit-Russen die noodgedwongen hun land moesten verlaten. De Russische autoriteiten lieten Doed dan ook niet met rust. Al voordat de militaire censuur in Rusland zijn intrede deed moest Doed 100.000 roebel (1730 euro) boete betalen omdat hij drugspropaganda zou hebben verspreid via twee interviews, waaronder een interview met de populaire Russische rapper Morgenstern.

Tijdens het interview met Doed dat overigens niet plaatsvond in Moskou maar in Istanboel, vertelde Jasjin dat hij de aanval op 24 februari net zo min had zien aankomen als de annexatie van de Krim en de Russische inmenging in Oost-Oekraïne in 2014. Wel heeft Jasjin al in 2012 gewaarschuwd voor Poetins obsessie en irritatie over Oekraïne omdat het een prowesterse koers wilde varen.

Dat Poetin neonazisme gebruikt als argument om Oekraïne binnen te vallen noemt Jasjin een ‘smerige, leugenachtige en onrechtvaardige reden’. ‘Ik ben ervan overtuigd dat er neonazi's zijn in Oekraïne. Maar waar zijn ze niet? Heeft Rusland dan geen neonazi's? En Europa niet? (…) In elk land heb je ze. Maar het is geen reden om een land te bombarderen en er tanks heen te sturen. De neonazi's zijn geen invloedrijke krachten in Oekraïne.’

Het Westen en Poetin

Jasjin constateert dat het Westen Oekraïne-moe wordt omdat men ook in Europa de sociaaleconomische gevolgen van de oorlog gaat voelen. Dit zal volgens hem de populistische leiders in Europa in de kaart spelen. Dat is volgens hem de reden dat westerse leiders de Oekraïense president Zelenski proberen te pushen om een deel van de betwiste gebieden op te geven. ‘Pogingen om Poetin tevreden te stellen en tegemoet te komen aan zijn eisen is verkeerd vanuit strategisch oogpunt. Stel we geven Poetin nu de (Oekraiense) stad Cherson en de regio Donbas, enzovoort. Waar is dan de garantie dat het hierbij blijft? Hoe weet je dat Poetin over een paar jaar niet Zaporizja, Odessa en Kyiv wil hebben, de steden die ze nu niet hebben omdat het niet gelukt is, niet omdat ze het niet wilden.’

Volgens Jasjin is het niet mogelijk om een ingewikkeld conflict zoals dat tussen Rusland en Oekraïne op een simpele manier op te lossen. Dat leidt alleen maar tot een nieuw bevroren conflict en op de lange termijn tot nieuwe oorlogen.

Jasjin gelooft dan ook niet in de effectiviteit van die westerse politici die compromissen zoeken met Poetin. Eigenlijk kan Jasjin geen enkele westerse leider noemen die op een slimme manier met Poetin omgaat. ‘Europese politici gaan altijd uit van menselijke waarden. Proberen altijd een compromis te bereiken. Poetin ziet dit altijd als een zwakte. Daarom is het ook niet vreemd, dat Poetin het niet moeilijk heeft met Westerse leiders die hij als slappelingen ziet. […]. Poetin heeft het veel lastiger met Erdogan en Loekasjenko.’

Het hele interview van Joeri Doed met Ilja Jasjin

Paspoort voor een goede Rus

Naar schatting 150.000 Russen hebben Rusland na de invasie verlaten (of zijn niet teruggekeerd van ‘vakantie’) omdat zij zich niet meer veilig voelden wegens de toegenomen repressie of uit angst voor de economische gevolgen van de oorlog tegen Oekraïne. Maar zij ondervinden grote problemen. De westerse sancties hebben het er voor Russen niet makkelijker op gemaakt om bankrekeningen te openen of visa aan te vragen in westerse landen. Daarom heeft dissident en voormalig wereldkampioen schaken Garry Kasparov samen met andere Russische migranten een systeem bedacht waarmee je zou moeten kunnen vaststellen of geëmigreerde Russen voor of tegen de invasie in Oekraïne zijn. Het voorstel werd bekend als “Paspoort voor een goede Rus” maar leidde tot een storm aan kritiek binnen en buiten Rusland.

Ook Jasjin is tegen het idee om een onderscheid te maken tussen zogenaamd 'goede' en 'slechte' Russen. Hij vindt het idee onethisch. Ook vanuit strategisch oogpunt vindt Jasjin het idee fout. ‘Want het idee gaat over jezelf. Niet over Rusland of Oekraïne. Het gaat niet over de vraag hoe we de oorlog kunnen stoppen of hoe we Poetin kunnen vervangen en democratische instellingen in ons land realiseren. Het gaat over emigranten die proberen hun eigen leven te verlichten. Maar dat vind ik nog tot daar aan toe. Het allerergste aan het idee is dat het Russen tegenover elkaar plaatst, terwijl het doel van politiek nu juist is om naar raakvlakken tussen burgers te zoeken en te verenigen. Dit idee zet mensen juist tegen elkaar op.’ De meerderheid van de Russen heeft bovendien niet eens de mogelijkheid om naar het buitenland uit te wijken, benadrukt Jasjin in het interview.

Jasjin voelt zich dan ook gekwetst door Kasparov die in een interview zei dat iedereen die in Rusland blijft verantwoordelijkheid draagt voor de oorlog, de één in meer, de ander in mindere mate. ‘Ik vind dat een beledigende formulering. (…) Dit heeft mij persoonlijk gekwetst. Je blijft in Rusland waardoor je ook bepaalde risico’s loopt. Elke dag kan de laatste dag in vrijheid zijn. En vanuit het comfortabele buitenland zeggen ze dan tegen jou: ook jij draagt verantwoordelijkheid voor deze oorlog in Oekraïne. Jij bent verantwoordelijk voor het feit dat Poetin bevel heeft gegeven om Oekraïense steden te bombarderen.'

Hoewel Jasjin vooropstelt dat hij in Rusland wil blijven om de band met zijn land niet te verliezen, denkt hij dat je ook als Russische burger in het buitenland van betekenis kunt zijn. ‘Er zijn ook mensen die vanuit het buitenland heel veel nuttigs voor mijn land doen.’ Als voorbeeld noemt Jasjin het team van Navalny dat ook vanuit het buitenland doorgaat met onderzoek naar corruptie.

Jasjin onderweg naar de strafkolonie van Navalny om daar op te treden als getuige in maart 2022. Screenshot uit documentaire Svidetel van Jasjins YouTube kanaal.

Toekomstdroom

Hoewel Poetin voorlopig nog stevig in het zadel lijkt te zitten, vroeg Doed zich toch af hoe Jasjin een Rusland zonder Poetin voor zich ziet. Jasjin heeft daar een redelijk concreet antwoord op. Volgens hem zou het de eerste anderhalf of twee jaar heel slecht gaan in Rusland omdat het land in eerste instantie geleid zal worden door ‘een afschuwelijk type van de binnenlandse veiligheidsdienst FSB of de Russische Nationale Garde’. Die nieuwe leider zal volgens Jasjin proberen de duimschroeven nog meer aan te draaien.

Maar deze persoon zal niet lang aan de macht blijven omdat de hele samenleving inclusief de (zaken)elite zich tegen hem zal keren waardoor een brede golf van burgerprotesten ontstaat. Dit zou leiden tot vervanging van de opvolger van Poetin en tot politieke hervormingen.

Volgens Jasjin hangt de toekomst van Rusland af van de vraag of het lukt om gemaakte fouten uit het verleden niet te herhalen. Hij gelooft dat iedere leider vatbaar is voor teveel macht en vindt daarom dat de president minder macht moet krijgen. Alleen met een onafhankelijk parlement, onafhankelijke pers en rechtspraak zal het mogelijk zijn om Rusland te hervormen.

‘Je mag niet in een goede tsaar geloven,’ waarschuwt Jasjin. Ieder mens wordt slecht door teveel macht, ook hijzelf, ook Navalny. ‘Als we dezelfde fout maken en denken dat we gewoon een goed mens moeten kiezen om hem vervolgens alle macht te geven […] en hem het mooie Rusland van de toekomst laten realiseren, dan komen we in een vicieuze cirkel terecht en keren we na verloop van tijd terug bij een Poetin. (…) Maar als we ons bewust zijn van onze verantwoordelijkheid en een burgersamenleving creëren en een functionerend systeem van de scheiding der machten realiseren, dan maakt Rusland een kans.’

Jasjin geeft toe dat dit vooralsnog veeleer een droom is dan een reëel toekomstbeeld. Toch vindt hij het belangrijk om over de toekomst van Rusland na te denken, vooral ook omdat Poetin en zijn generatie zich lijken vast te bijten in het verleden.

Dat hij nog op vrije voeten is in Rusland is een kwestie van tijd, denkt Jasjin. Net als bij Navalny, van wie hij geleerd heeft dat het belangrijk is om met een gezond gebit de gevangenis in te gaan omdat niemand zich daar om je tanden zal bekommeren. Nadat Rusland Oekraine was binnengevallen heeft Jasjin dan ook meteen een afspraak bij de tandarts gemaakt.

Bronnen: VDud, Interfax, Meduza

RaamOp
Rusland

'Zolang Poetin op de troon zit, blijft Navalny in de cel'

Wabke Waaijer 16 mei 2023

‘Zolang Poetin op zijn troon zit, blijft Aleksej Navalny in de gevangenis', zegt Ivan Zjdanov, directeur van Navalny’s anti-corruptiefonds FBK. Hij was in Den Haag voor de tentoonstelling van de replica van de strafcel waarin Navalny vorige week voor de vijftiende keer werd opgesloten. Hij heeft er al meer dan 165 dagen doorgebracht. Wabke Waaijer sprak Zjdanov over de toestand van Navalny, ruzies in de Russische oppositie en of Navalny’s team nog iets kan doen in Rusland.

Ivan Zjdanov voor de replica van Navalny's strafcel op het Spui in Den Haag. Foto: Wabke Waaijer.

door Wabke Waaijer

Met de door Europa reizende replica van Navalny’s strafcel, ontworpen door Navalny’s broer Oleg, wil FBK niet alleen aandacht vragen voor Navalny maar ook voor het lot van de honderden minder bekende politieke gevangenen in Rusland. Een van hen is Zjdanovs 69-jarige vader, die drie jaar strafkolonie uitzit wegens 'oplichting en valsheid in geschrifte'. In werkelijkheid is Zjdanov senior gegijzeld wegens de oppositionele activiteiten van zijn zoon.

Navalny’s cel stond een paar dagen op het Spui in Den Haag en was ook te zien op Slot Loevestein, waaruit de Nederlandse zeventiende-eeuwse politieke gevangene Hugo de Groot, verstopt in een boekenkist, ooit wist te ontsnappen. Zjdanov noemt Den Haag een ‘symbolische plek’ voor Navalny’s strafcel en sprak de hoop uit dat Poetin zelf ook nog eens in een cel in Den Haag zal belanden voor zijn oorlogsmisdaden in Oekraïne.

Meest zichtbare oppositie

Navalny en zijn anti-corruptiefonds FBK groeiden het afgelopen decennium uit tot de meest zichtbare en populaire oppositie in Rusland. Met hun regionale kantoren wisten zij tot in de Russische provincies politiek activisme van de grond te krijgen door te mikken op lokale thema’s zoals corruptie, ecologie en gezondheidszorg.

Dat zij de doorgaans apolitieke Russische bevolking, al was het maar mondjesmaat, wisten te bereiken, leidde tot het besluit om de organisatie met harde hand de kop in te drukken. In 2020 overleefde Navalny ternauwernood een vergiftiging door de Russische inlichtingendienst FSB, in januari 2021 werd hij gearresteerd en na massademonstraties en duizenden arrestaties werd FBK in de zomer van 2021 tot ‘extremistisch’ bestempeld en verboden. Navalny's team zat toen al in het buitenland.

‘In Rusland loopt iedereen die banden met ons heeft, gevaar, ’ zelfs met terugwerkende kracht kan men vervolgd worden. ‘Toch zijn er ook mensen die er bewust voor kiezen om door te gaan met hun activisme’, zegt Zjdanov (1988), die zelf al in 2019 naar Litouwen is gevlucht.

Sinds het verbod op FBK hebben honderden medewerkers Rusland moeten verlaten omdat zij anders gevangenisstraf riskeerden. Nu werkt de organisatie in Rusland ondergronds. ‘FBK bestaat uit twee organisaties. Het internationale anti-corruptiefonds, dat onderzoek doet naar corruptie, met Maria Pevtsjich als directeur, en de binnenlandse tak die zich bezighield met demonstraties, protest en 'strategisch stemmen' bij verkiezingen', waarvan Zjdanov de leiding heeft. 'FBK is geliquideerd volgens de Russische wet maar wij erkennen die liquidatie niet en dus gaan we door’, zegt Zjdanov.

Zjdanov tijdens de openingsceremonie van de strafcel van Navalny in Den Haag.

Waarom kunt u niet terugkeren naar Rusland?

‘Er zijn veertien strafzaken tegen mij aangespannen. Als ik terug zou gaan naar Rusland riskeer ik minimaal dertig jaar gevangenisstraf. Nu ze onze organisatie recentelijk van terrorisme hebben beschuldigd (na de moord op de nationalistische militaire blogger en vechtersbaas Vladlen Tatarski op 2 april in Petersburg – red.) zou het zelfs levenslange gevangenisstraf kunnen worden.’

Hoe gaat het met je vader die ook in een gevangeniskolonie zit?

‘Hij is veroordeeld tot drie jaar gevangenis en zit nu in de noordelijke regio Archangelsk. Op zijn leeftijd is het geen makkelijke situatie. Hij mag ons één of twee keer per week bellen.’

Hoop op ander Rusland

Lukt het in deze tijden nog aandacht te krijgen voor de zaak van Navalny?

‘De presidentiële administratie is zo sluw geweest om ook tijdens de oorlog nog strafzaken tegen Navalny aan te spannen, met het idee dat niemand zich nu druk zal maken over zijn situatie. Maar we zien aan internationale prijzen zoals de Oscar (voor de film Navalny – red.) en de Sacharovprijs, (in 2021, voor ‘persoonlijke moed’ – red.), dat Navalny in de ogen van de internationale gemeenschap wel een soort hoop op een ander Rusland vertegenwoordigt.’

Hoe is Navalny’s gezondheid op dit moment?

‘Dat verschilt van dag tot dag, dus op deze vraag kan ik niet precies antwoord geven. Maar in het algemeen verslechtert zijn toestand en zit hij bijna continu in die strafcel. Ook plaatsen ze mensen bij hem in de cel die het niet nauw nemen met de hygiëne en besmettelijke ziektes hebben. Daarnaast laten ze hem voortdurend luidkeelse toespraken van Poetin horen. Op werkdagen komt er een advocaat bij hem. Die mag met hem over zijn gezondheid praten, maar niet over ons werk of onze strategie.’

De strafcel van Navalny.

Op 20 februari presenteerde Navalny op zijn website een politiek programma van 15 punten waarin hij pleit voor onmiddellijke terugtrekking van de Russische troepen uit Oekraïne en het erkennen van de grenzen van 1991. In hoeverre is daar nog belangstelling voor onder de Russische bevolking?

‘De Russische bevolking heeft er zelf ook belang bij dat de oorlog tegen Oekraïne eindigt. Iedereen is bang om zich uit te spreken tegen de oorlog omdat ze hierdoor in de gevangenis terecht kunnen komen. Desalniettemin begrijpen mensen uit grote steden dondersgoed dat de oorlog hen niets goeds zal brengen en dat die zo snel mogelijk beëindigd moet worden. Natuurlijk nemen ze ons programma serieus. Het bevat belangrijke punten die nodig zijn voor verandering in Rusland.’

‘Ik denk dat er miljoenen aanhangers van Navalny zijn, onmogelijk te zeggen hoeveel procent precies. Hij vertegenwoordigt een soort hoop. We weten niet hoe lang hij vast zal zitten maar er is hoop dat hij ooit vrijkomt en dat Poetin op wat voor manier dan ook ooit weg zal gaan. In Rusland is op dit moment geen andere serieuze oppositiepoliticus, behalve dan de vertegenwoordigers van het Navalny team, Ilja Jasjin (Moskouse deelraadsvertegenwoordiger - red) en Jevgeni Roizman (vroegere populaire en uitgesproken burgemeester van Jekaterinburg - red.).’

Meningsverschillen in de oppositie

Eind april presenteerde de Russische oppositie een gezamenlijk manifest waarin zij afspraken om geschillen binnen de oppositie te vermijden totdat het ultieme doel, beëindiging van de Russische oorlog tegen Oekraïne, is bereikt. Hierin werd opgeroepen tot onmiddellijke terugtrekking van de Russische troepen en tot vrijlating van politieke- en krijgsgevangenen. Waarom heeft niemand van Navalny’s anti-corruptiefonds dit manifest ondertekend?

‘Niet iedereen die zegt dat hij tegen Poetin is, is een goed mens. Het manifest is ook ondertekend door mensen die ooit deel uitmaakten van Poetins systeem. Zulke mensen zitten nu bijvoorbeeld in het team van (ex-Joekos-CEO en politiek gevangene - red.) Michail Chodorkovski. Zo heeft Rotislav Moerzagoelov (ex-persvoorlichter van de president van de autonome republiek Basjkirië) meegewerkt aan de intimidatie van democraten. Hij heeft geen hand uitgestoken voor bijvoorbeeld, Lilia Tsjanysjeva (ex-coördinator van Navalny staf in Oefa, hoofdstad van Basjkirië) die nu 18 jaar gevangenisstraf dreigt te krijgen omdat zij coördinator was van het lokale team van Navalny – red.). Dit manifest is bijvoorbeeld ook ondertekend door mensen als Ilja Ponomarjov (in Oekraïne woonachtige Russische dissident en voormalig Doemalid met omstreden reputatie – red.) die in de Russische samenleving wordt gewantrouwd wegens zijn samenwerking met Vladislav Soerkov, een afschuwelijk persoon die medeverantwoordelijk kan worden gehouden voor het begin van de oorlog in de Donbas in 2014.’ Soerkov was lang Poetins vertegenwoordiger in de Donbas.

Maar lang niet iedereen die het manifest heeft onderschreven, is slecht. Bovendien betreffen de belangrijkste punten van de declaratie het veroordelen van de oorlog tegen Oekraïne, waaronder terugtrekking van de Russische troepen uit Oekraïens grondgebied en het teruggeven van de gedeporteerde kinderen aan Oekraïne. Waarom kunnen jullie onderlinge geschillen niet even terzijde schuiven en dit manifest ondertekenen?

‘Natuurlijk kan dat, maar we hebben concrete doelen nodig om ons te verenigen, bijvoorbeeld deelname aan de verkiezingen. Wij hebben ons in het verleden meerdere malen verenigd met verschillende partijen. Voor een concreet doel willen wij best met Chodorkovski samenwerken. Dat is voor ons nooit een probleem geweest. Maar we willen niet alleen maar discussiëren over hoe Rusland eruit moet zien, we willen concrete projecten doen, zoals mediawerk. Op dat gebied is er nu geen noodzaak om samen te werken. Chodorkovski heeft een prima eigen mediakanaal, blogger Maksim Kats heeft een mediakanaal en wij ook. Bovendien ontmoeten we elkaar op internationale conferenties, het is niet zo dat we niet met elkaar praten.’

Overdag is het bed altijd dichtgeklapt en staat er alleen een krukje om op te zitten.

Maar dit manifest is ook bedoeld om de Russische oppositie op één lijn te krijgen, om samen een front te vormen, om met de EU om de tafel te kunnen zitten als het moet gaan over een Rusland na Poetin?

‘We nemen veel deel aan ontmoetingen met Europese politici. Onze internationale inbreng betreft voornamelijk het aandragen van personen voor de sanctielijsten, onze Lijst 6000 (lijst van corrupten en oorlogshitsers – red.). Ons werk bestaat voornamelijk uit het advies geven en onderzoek doen voor die sanctielijsten, bijvoorbeeld naar de Russische dirigent Valery Gergiev die het Nederlandse staatsburgerschap heeft en vastgoed (en niet op de sanctielijst staat – red.). Gergiev is enerzijds een groots dirigent maar tegelijkertijd gaat hij door met de verspreiding van Poetins ideeën in Europa. Hij blijft zeggen dat Poetin niet zo’n slechte jongen is. Maar een nog veel belangrijker deel van ons werk is om de publieke opinie in Rusland te veranderen.’

Zijn Russen nog bereikbaar?

Is het überhaupt nog mogelijk de Russische burger te bereiken nu velen van jullie in het buitenland zijn?

‘We hebben veel mediaprojecten op YouTube. Ons belangrijkste kanaal heeft zes miljoen abonnees. We hebben (sinds eind 2022) ook een Dark Net website (via Tor browser – red.), een online communicatieplatform voor vrijwilligers van de voormalige Navalny-kantoren die in Rusland doorgaan met hun werk. Dit is een ondergronds project, want het is heel gevaarlijk om connecties met FBK te hebben, maar we hebben een behoorlijk veilig platform gecreëerd. Onze vrijwilligers krijgen verschillende taken. We hebben 20.000 mensen die zich in dit systeem hebben aangemeld. Ze maken graffiti, delen flyers uit met onze politieke boodschap. Dit vrijwilligersplatform helpt ons ook bij ons corruptieonderzoek omdat je er ook data kunt verzamelen.’

In hoeverre is jullie onderzoek naar corruptie nog relevant nu Rusland bezig is met een grootschalige oorlog tegen Oekraïne?

‘We zijn er van overtuigd dat corruptie tot deze oorlog heeft geleid want corruptie geeft mensen absolute macht. Poetin en de kring om hem heen hebben voor zichzelf paleizen gebouwd en jachten gekocht en het idee gekregen dat zij de absolute macht hebben en dat zij straffeloos alles kunnen doen. Wij hebben eind vorig jaar ons onderzoek naar de (op de sanctielijst geplaatste) viceminister van Defensie Timoer Ivanov gepubliceerd. Zijn ex-vrouw (FBK denk dat het om een fictieve scheiding gaat – red.) kan haar bezittingen in Europa gewoon blijven gebruiken. En viceminister Ivanov staat niet alleen aan het hoofd van de Russische strijdkrachten, maar hij houdt zich nu ook bezig met de bouw van huizen in Marioepol waar hij ook weer betrokken is bij corruptie.’

Waarom denkt u dat zo weinig Russen protesteren tegen de oorlog?

‘Russen protesteren niet omdat publieke optredens maximaal worden bestraft. Het gaat absoluut om Stalinistische straffen als je tien jaar kunt krijgen voor een ongelukkige uitspraak of met een pamflet op straat staan. Heel concreet gezegd: in Moskou heb je 220.000 camera’s met gezichtsherkenning waardoor het ontzettend makkelijk is om zelfs het kleinste lokale protest op straat te zien en de demonstranten te arresteren. Dit systeem is de afgelopen tien jaar ontwikkeld.’

Hoe is de stemming in Rusland?

‘Ten eerste is het niet zo dat heel Rusland volhangt met Z-symbolen. Je hebt een kleine groep die de oorlog steunt. Een grote groep probeert zich er verre van te houden. Die groep is bang om gemobiliseerd te worden of dat familieleden zullen sneuvelen. Dit is de stemming die ontstond na de mobilisatie toen een deel is gevlucht naar het buitenland. Maar de overgrote meerderheid kon niet weg, die heeft geen buitenlands paspoort en daarom wordt een groot deel van de bevolking beheerst door een toestand van continue onrust. Er is een deel dat de oorlog actief steunt, maar ik denk dat dat maximaal om 25% gaat.’

Maar het onafhankelijke opiniebureau Levada peilde in april dat 43% de speciale militaire oorlog ‘zeker’ steunt en 32% zegt de oorlog ‘waarschijnlijk wel’ te steunen, bij elkaar is dat 75%.

‘Wij hebben een eigen sociologische dienst, daar stellen wij niet de directe vraag “steunt u de oorlog of niet” maar we stellen wel vragen die een indicatie geven van de stemming. Daar vragen wij bijvoorbeeld: hoeveel van jullie dierbaren zijn gesneuveld in de oorlog? Dit aantal groeit. Was dat in november 6% van de respondenten, dan betreft dat nu 13 à 14%. We vroegen ook: “als u zelf mocht kiezen waar een deel van het staatsbudget aan besteed zou worden, waar zou u dan voor kiezen?” Dan zegt slechts 5 à 6% dat het besteed moet worden aan militaire doeleinden.’

Aan de muur hangen de regels waaraan Navalny zich moet houden.

Vergeet Navalny niet

Hoe groot is de kans dat Navalny 30 jaar gevangenisstraf zal krijgen door de nieuwe strafzaak die tegen hem geopend is?

‘Die kans is groot. Ik ben er redelijk zeker van dat ze hem voor dertig jaar gaan veroordelen. En na deze zaak zullen ze tegen Navalny een zaak wegens terrorisme aanspannen n.a.v. de aanslag (op Vladlen Tatarski – red.). Misschien wordt het wel meer dan dertig jaar. Maar het doet er niet zoveel toe hoeveel jaar hij krijgt. We wisten van begin af aan dat Navalny gevangen zal blijven zolang Poetin op zijn troon zit.’

Wat kan Nederland doen om Navalny te steunen?

‘Het is belangrijk dat de internationale politiek Navalny niet vergeet en dat men weet dat er in Rusland ook een strijd wordt gevoerd, zowel tegen de oorlog als voor een vrij Rusland. Het is onterecht om alle Russen te beschuldigen van het ontketenen van de oorlog want in Rusland zijn er ook mensen die zich hier tegen verzetten. Daarnaast is het ontzettend belangrijk om het onderzoek van het anti-corruptiefonds naar corrupte Russen in het buitenland te blijven ondersteunen, evenals de instelling van sancties. Dat is juist ook belangrijk op nationaal niveau, want corrupte Russen zijn ook in Nederland te vinden waar zij nog altijd bescherming genieten.’

Verzamelde werken van Wabke Waaijer

Blij met Poetin

Morele teloorgang

Stabiliteit

Maria (82 jaar)

Jevgenija (74 jaar)

Valentina (76 jaar)

Natalja (75 jaar)

‘Corruptie komt door onszelf’

‘Onderdrukking is sterker dan het verzet’

In Your Pocket

Beren

Cultuurverschillen

Bolotnajaprotest

Ivan (17) studeert aardrijkskunde (foto's Wabke Waaijer)

Anja (17) zit nog op school. Ze demonstreerde niet mee, maar volgt Navalny op internet.

Jeugd is apolitiek

Dimitri : 'De bewoners van de Kerim zijn er geen stap verder mee gekomen'.

Kritische ouders

Pavel praat liever niet met zijn vader over politiek

De rol van internet

De rector van Dasja's school verbood leerlingen te demonstreren.

Hoezo repressie?

Dima (16) vindt Rusland een vrij land: 'Anders zouden ze je toch niet laten demonstreren?'

Minister van Defensie Sjojgoe deelt onderscheiding uit aan een gewonde Russische militair voor zijn bijdrage aan de 'speciale militaire operatie' in Oekraine. Foto: Russische ministerie van Defensie.

Slecht nieuws voor de provincie

Via Google Maps is een overzicht gemaakt van waar de gesneuvelde militairen vandaan komen. Screenshot Google Maps.

Staatsgeheim

Tegenstrijdige informatie

Brand op het Russische oorlogsschip Moskva. Foto: Wikipedia.

Soldatenmoeders

Gewonde militairen krijgen een speciale onderscheiding uitgereikt. Foto: Russische ministerie van Defensie.

Steeds meer deserteurs

Krijgswet

Ilja Jasjin, beeld uit het interview met Joeri Doed

Aleksej Navalny en Ilja Jasjin tijdens een mars van de oppositie tegen de repressie op 12 juni 2013. Foto: Wikipedia.

Nog niet gepakt

Het Westen en Poetin

Het hele interview van Joeri Doed met Ilja Jasjin

Paspoort voor een goede Rus

Jasjin onderweg naar de strafkolonie van Navalny om daar op te treden als getuige in maart 2022. Screenshot uit documentaire Svidetel van Jasjins YouTube kanaal.

Toekomstdroom

Ivan Zjdanov voor de replica van Navalny's strafcel op het Spui in Den Haag. Foto: Wabke Waaijer.

Meest zichtbare oppositie

Zjdanov tijdens de openingsceremonie van de strafcel van Navalny in Den Haag.

Hoop op ander Rusland

De strafcel van Navalny.

Meningsverschillen in de oppositie

Overdag is het bed altijd dichtgeklapt en staat er alleen een krukje om op te zitten.

Zijn Russen nog bereikbaar?

Aan de muur hangen de regels waaraan Navalny zich moet houden.

Vergeet Navalny niet